Racisme aanpakken: ga te werk als Sherlock Holmes

In het eerste deel van deze reeks over de bondgenotenstrategie wees Thomas Peeters, stafmedewerker van ORBIT vzw, op het nut om tijd te winnen en te nemen wanneer men dagdagelijks racisme probeert aan te pakken. De tweede bouwsteen is de Sherlock-bouwsteen: luisteren, luisteren en nog eens luisteren.

Als detective is Sherlock Holmes de speurders van Scotland Yard altijd een stapje voor. Nochtans is hij niet altijd eerst op de misdaadscène aanwezig. Scotland Yard begaat vaak een cruciale fout: op basis van gebrekkige informatie heeft ze meteen een even gebrekkige theorie klaar. In de eerste aflevering van de reeks Sherlock (BBC), stelt Scotland Yard bijvoorbeeld met klem: “het is zelfmoord, het is toch overduidelijk dat hij zich door het hoofd geschoten heeft?!”. Sherlock slaagt er echter in om zijn emoties en vooroordelen over de misdaad even uit te schakelen. Hij haalt al zijn observatiecapaciteiten boven. En vormt dan pas zijn onfeilbare theorie.

Het is een racist? Was het maar zo simpel

Ook bij het aanpakken van racisme gaan we vaak te werk als Scotland Yard. We hebben onze theorie in één oogopslag klaar:

“Het is een racist.”

“Ze is slecht geïnformeerd.”

“Hij kent geen moslims, daar ligt het aan.”

Jammer genoeg is de wereld niet opgedeeld in racisten en niet-racisten. Robin Diangelo vertelt in haar boek White fragility dat deze kunstmatige opdeling de strijd tegen racisme geen dienst bewijst. Met zo’n zwart-wit-visie negeren we dat racisme een structureel systeem is, geen gebeurtenis (J. Kēhaulani Kauanui). Dit systeem is al eeuwen ingebed in onze instituties en economische, politieke en sociale machtsverhoudingen. Iedere witte persoon is daardoor drager van racistische denkbeelden, en vervalt (onbewust of bewust) in racistisch gedrag. Dus ook de witte persoon die met alle goede bedoelingen racisme wil aanpakken. De meeste mensen zijn dus geen racisten, maar wel mensen die in een specifieke context, op een specifiek moment racistisch gedrag stellen.

De oorzaak van racisme is ook niet te herleiden tot een gebrek aan informatie of slechte informatie. Er zijn vele andere redenen waarom mensen racistisch gedrag stellen. Onbekend is onbemind dan maar? Klopt voor een deel. Maar tal van mensen hebben veel contact met mensen met een migratieachtergrond of moslims, en onthouden vooral de negatieve ervaringen.

Racisme: de onaanvaardbare boventoon van een aanvaardbare zorgvraag

Racisme heeft dus structurele oorzaken. Maar wat maakt dat die specifieke persoon iets racistisch zegt? Waar zit hij of zij mee? Wat is het motief achter een specifieke discriminerende maatregel?

ORBIT vzw stelt vast dat racisme op individueel niveau vaak te maken heeft met de zoektocht naar een zo goed mogelijk leven: een goede woon-, werk- en leefomgeving voor zichzelf en de eigen groep, vandaag en in de toekomst:

  • Wie zegt “ze komen ons werk afpakken”, zegt misschien ook: “ik wil werk” of “ik wil dat het er op de arbeidsmarkt rechtvaardig aan toegaat”.
  • “Brussel is een oorlogszone”, betekent misschien tegelijk: “ik wil me veilig voelen en veilig zijn als ik in mijn wijk op straat loop”.
  • Wie een racistische mop vertelt, is misschien uit op erkenning en aandacht.

Met andere woorden: individueel racistisch gedrag is vaak een kwetsende, onaanvaardbare manier om iets aanvaardbaars te proberen bekomen. Het is een pijnlijk laagje vernis dat een diepere zorg verbergt.

De bondgenotenstrategie vertrekt van deze analyse. Wie een bondgenotenstrategie hanteert, kiest om enkele veel voorkomende reflexen even achterwege te laten: goeie praktijken aanhalen, debatteren, tegenargumenten geven, boos worden, van racisme beschuldigen, juistere informatie geven… Naargelang de context en de persoon die zich racistisch gedraagt zijn dit stuk voor stuk zinvolle strategieën. Maar in een bondgenoten-aanpak ligt de klemtoon op de onderliggende zorgvraag. We proberen die zichtbaar te krijgen, en ons als bondgenoot op te stellen voor de zaken waarmee we het eens kunnen zijn. Je bent geen bondgenoot van het racisme, wel van je familielid dat bijvoorbeeld bezorgd is omdat er zoveel werkloosheid is, of van je buur die zich eenzaam voelt.

Het mysterie van racistisch gedrag ontrafelen

Wanneer we uit zijn om individuele mensen die in racisme vervallen te beïnvloeden, kunnen we dus best onze speurdershoed bovenhalen. We zien racisme dan als een op te lossen mysterie.

Het komt erop neer eerst en vooral informatie in te winnen over de zorgvraag die achter een uitspraak schuilt. Dit kan onrechtstreeks of rechtstreeks:

  • Onrechtstreeks kun je mensen bevragen die de persoon goed kennen. Hebben zij een idee waarom zij of hij vaak in racisme vervalt? Sinds wanneer is dit zo? Welke contacten met mensen met een migratieachtergrond lopen goed?
  • Rechtstreeks kun je een luisterende houding aannemen. Je bent niet eerst en vooral bezig met je eigen standpunt, maar met het standpunt van de persoon die in racisme vervalt. Je stelt vragen.

Elke vraag die als oprecht nieuwsgierig ervaren wordt, is een stap in de goede richting. Stel minstens drie W-vragen: Wie? Wat? Waar? Wanneer? En als er één gouden tip is, dan is het om de “waarom-vraag” anders te verpakken: “Hoezo?” “Wat maakt dat je dit zegt?”, “Wat bedoel je precies?”, “ik begrijp niet goed wat je bedoelt…” De “waarom-vraag” komt namelijk al snel aanvallend over, hoe goed bedoeld ze ook is. De kans bestaat dat je gesprekspartner dan dichtklapt, ten aanval trekt of in de verdediging kruipt. Terwijl je met een bondgenotenstrategie ruimte wilt maken voor verandering. Iemand boos maken schept daar niet meteen de juiste voorwaarden voor. Het standpunt van de ander ernstig nemen door open vragen te stellen wel – zonder het daarom met alles eens te moeten zijn! Op die manier kom je meer te weten over de oorzaken achter een individuele racistische uitspraak. En kun je daarop inspelen.

Mentaliteitsverandering of gedragsverandering? De bondgenotenstrategie heeft vooral als doel mensen van meer tot minder racisme te brengen op lange termijn. Het liefst zouden we willen dat iemand anders gaat denken. Het zou echter al heel wat zijn indien de persoon misschien nog steeds racistisch denkt, maar wel minder racistisch gedrag stelt. Dit is een realistischer doel. Onderzoek toont ook dat gedragsverandering op termijn naar mentaliteitsverandering leidt.

Sherlock creëert emotionele afstand

Proberen om racisme aan te pakken zoals Sherlock Holmes heeft ten slotte nog een ander voordeel: het creëert meer emotionele afstand tot wat aan het gebeuren is. Daardoor word je misschien minder geraakt door een situatie. Je kruipt even in een rol van detective. Vanuit oprechtheid en met je lange-termijn-doel strak voor ogen.

Mag je dan niet meer verontwaardigd zijn door racisme? Tuurlijk wel. En hopelijk wen je er nooit aan. Sherlock Holmes is alleen een manier om die verontwaardiging te kanaliseren zodat je én jezelf beschermt, én meer kans maakt op een rustiger, impactvoller gesprek.

Thomas Peeters, http://www.orbitvzw.be