Hoe landbouw een deel van het klimaatprobleem werd

Hoe zit het werkelijk met ons voedsel? Waar komt het vandaan en hoe zijn deze evidenties – waarvan we vaak geen weet hebben – zo ontstaan? Hoe zijn ze gegroeid en ontwikkeld tot een globaal systeem? Spiranti geeft de komende weken, in twee samenhangende bijdrages, inzicht in het probleem en de mogelijke toekomst van onze landbouw.

Landbouw en voedsel horen lokaal te zijn, maar werden de laatste decennia meer dan ooit geglobaliseerd. De havens, ingericht met diepvriessystemen, maken het mogelijk dat rundvlees via de oceaan van Argentinië naar Saudi-Arabië geëxporteerd wordt, Europese kippenpoten naar China en -billen naar Senegal. Sojaschepen zorgen dat er jaarlijks 34 miljoen ton overzeese soja in Europese voedertroggen terecht komt. ‘Dankzij’ de onzichtbaar gehouden kaalslag in Argentinië, Paraguay, Bolivia en vooral in de Cerrado en het Amazonewoud van Brazilië kunnen wij niet alleen bovenmatig veel dierlijke eiwitten consumeren, maar kan Vlaanderen/België veel vlees exporteren. Met het voorlopige handelsakkoord van juni 2019 tussen de Europese Unie en Mercosur (Brazilië, Argentinië, Paraguay, Uruguay) zal deze internationale trafiek over de Atlantische Oceaan nog toenemen.

ondertekening handelsakkoord Mercosur 2019

1962: een schot voor de boeg van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid van de EG/EU

Door een deal tussen de Verenigde Staten en de toenmalige Europese Economische Gemeenschap in 1962 (Dillon-ronde van de GATT; nu WTO: World Trade Organization) kon Europa een landbouwbeleid opzetten met een gesofistikeerd prijs- en marktbeleid. In de deal zat echter dat de VS zonder quotum en zonder heffingen in de Europese havens ‘oliehoudende gewassen’ zouden mogen invoeren. Lees: soja. Gevolg? De veehouderij (vooral varkens en kippen) explodeerde en concentreerde zich in de buurt van de havens. Soja-monoculturen overzee brachten in spiegelbeeld maïs-monoculturen in ons landschap mee. Het werd het begin van een agrarische revolutie met soja als eiwitcomponent via de havens en maïs in onze regio als energiecomponent in het voer voor de dieren. Beide teelten zijn gemakkelijk met grote machines te telen. Gif is een onderdeel van de productiemethode, al kan het ook anders.

Door deze ene politieke deal die tot op vandaag doorloopt, viel ons Europees landschap uiteen in veeteeltgebieden aan de kust (bv. in Bretagne huizen de helft van alle Franse kippen en varkens) en akkerbouwgebieden dieper in het continent. Terwijl o.a. in Brazilië de fragiele gronden uitgeput geraken, zitten wij in Vlaanderen, Bretagne en andere Europese regio’s met enorme mestoverschotten en problemen van watervervuiling.

Bolsonaro, soja en mensenrechten

President Bolsonaro, Brazilië

In het Brazilië van de extreem-rechtse president Jair Messias Bolsonaro werden sinds zijn aantreden in januari 2019 meer dan driehonderd nieuwe pesticiden aanvaard. Heel wat van deze vergiften zijn extreem gevaarlijk en zijn in Europa verboden, maar via export komen ze toch op ons bord terecht. De immense sojavelden worden vanuit vliegtuigjes bespoten. Bij de minste wind komt het gif in bewoonde kernen en op scholen terecht. Zo worden hele bevolkingsgroepen langzaam vergiftigd. Eén van de extreme voorbeelden is de Xingu. Het gaat om het grootste woongebied van 17 inheemse volkeren in het Amazonewoud en de Cerrado-savanne. De Xingu is helemaal omsingeld door immense sojavelden. In die sojawoestijnen ontspringen de rivieren die naar de Xingu lopen. Voor die mensen is het water van de rivieren heel belangrijk om te vissen, te drinken, zich te wassen. In ons bord worden zodoende onzichtbaar gehouden mensenrechten geschonden.

Petroleumlandbouw

Het dominerende landbouwmodel is fundamenteel een petroleummodel. Aan elk aspect van dit model kleeft veel petroleum: chemische meststoffen (voor één ton chemische stikstof is minstens één ton petroleum nodig), pesticiden allerlei, zware machines die de bodem dichtrijden, vliegtuigen die gif sproeien, boten die soja en vlees wereldwijd transporteren, mestverwerking in onze regio’s en export van mestkorrels, …

Ondertussen vermindert wereldwijd de humuslaag op de akkers. Erosie slaat toe. Miljoenen hectaren in de Mercosur-landen zijn met deze exportlandbouw in overgang naar woestijn.

Veengronden in Maleisië en Indonesië worden ontgonnen voor palmboomplantages. Zo ontsnapt extra methaan in de atmosfeer, naast de CO2 voor het platbranden van wouden.

Dierlijke eiwitten in opmars

De petroleumlandbouw staat vooral ‘in dienst van’ de groeiende consumptie van dierlijke eiwitten: rundvlees, kippen- en varkensvlees, eieren, zuivel. En ja, ook in dienst van de stijgende visconsumptie. Daar de wereldzeeën overbevist zijn, explodeerde de laatste twintig jaar de aquacultuur. Bijvoorbeeld: zalmkweek in de Noorse fjorden met veel antibiotica en … met soja, deels ter vervanging van vismeel, want zalm is eigenlijk een roofvis, die andere vis wil eten. De gekweekte zalm kan je dan ook de (goedkope) ‘plofkip van de aquacultuur’ noemen.

Als een volk meer economische macht krijgt, dan gaat het doorgaans (de middenklasse voorop) meer dierlijke eiwitten eten. Zo situeert zich nu al de helft van de wereldwijde varkensvleesconsumptie in China. Zelfs de Indische middenklasse begint het paradijs van McDonald’s binnen te treden… en binnen 10 jaar zijn er meer Indiërs dan Chinezen. Omwille van hun religie waren Indiërs duizenden jaren vegetariërs. Zulke veranderingen hebben planetaire gevolgen. En waarom zouden Chinezen en Indiërs niet mogen, als wij het ‘mogen’? Uiteindelijk kopiëren ze onze westerse levensstijl. In het geval van China: het land herbergt 20 % van de wereldbevolking, maar beschikt maar over 6 % van het landbouwareaal en 6 % van het zoete water in de wereld. Brazilianen en Chinezen ontmoeten daarom elkaar al in elf Afrikaanse landen… soja inzaaiend voor Eurazië. China werkt momenteel op de wereldmarkt als een stofzuiger die soja vanuit beide Amerika’s en Afrika naar zich toe zuigt.

Is er nog hoop op verandering? Een aanzet vind je in het volgende artikel.

Luc Vankrunkelsven

Luc Vankrunkelsven is ambassadeur van de groeiende vereniging Belgische ‘Grootouders voor het klimaat’ en medewerker van Wervel vzw. Volgende week deel 2: ‘Landbouw als deel van de oplossing’. http://www.wervel.be

Een gedachte over “Hoe landbouw een deel van het klimaatprobleem werd

Reacties zijn gesloten.