De televisie en de impact op het sociale weefsel. #dtv

De televisie in Vlaanderen deed zijn intrede in de jaren ’50 en in 1960 ontstond BRT, waarna het zeer snel ging. De kijkdoos gaf mensen, voor het eerst, een inkijk in de brede wereld rondom hen: politiek, cultuur en het verhaal van de planeet aarde viel pardoes de huiskamer binnen. De impact daarvan kan nauwelijks overschat worden. Maar wat heeft deze blijde intrede met onze samenleving gedaan? Zijn we nog bereid om kritisch te kijken naar een fenomeen dat niet zo evident is als het lijkt?

Een mooie donderdagavond, juni, zo rond achten, liep ik wat te wandelen met mezelf. Een prachtige avond, zonnetje, bankjes zonder lint, aan de rand van mijn stad. Het viel me op dat er slechts weinigen dezelfde overweging maakten als ikzelf, tenzij een paar jongeren die stoepsgewijs met elkaar stonden te praten. Langs de ramen heen – ik ben geen gluurder, echt – zag ik de flitsen van toestellen op de witte gordijnen weerkaatsen.

Ik keek nog eens op straat – nagenoeg leeg – en dacht: “dit is niet goed”, en vroeg me af wat er aan de hand is met ons.

Wat is er aan de hand?

We kijken gemiddeld zo’n 3 uur televisie per dag. En met gemiddeldes ben je niks want het betekent dat de ene persoon de hele dag gekluisterd zit en de ander al jaren geen televisie meer in huis heeft. Maar kom: laat het er ons op houden dat de meesten onder ons wel ettelijke uurtjes ontspannend toekijken, zappen, streamen, en wat nog meer. Dan rijst de vraag wat de vrije tijd die we besteden aan een scherm betekent voor de contacten met anderen en – ruimer – voor het sociaal weefsel in onze samenleving.

Vanwaar de nood om zich terug te trekken?

O jawel, dat is het wel degelijk. Wanneer je televisie kijkt trek je je terug. Minstens in je gezin, steeds vaker op je alleen, want vele huizen hebben steeds meer schermen, zo blijkt. Tel daarbij de smartphone op en je weet dat er sprake is van een nood om zich terug te trekken. Het begon met de krant, je weet wel: vader verdoken achter zijn gazet en het vloeide moeiteloos over van televisie kijken naar mobieltjes. Al deze instrumenten geven ons een mandaat om even niet meer te spreken met elkaar. Een mandaat? Ja, omdat het sociaal aanvaard is.

Waarom we die nood hebben?

Dat is nu eens een vraag die weinigen zich stellen. Ook wetenschappelijk bestaat hier weinig gedegen onderzoek rond, tenzij sociologisch. Je kunt wél rustig stellen dat de mens rust en stilte nodig heeft om goed te kunnen functioneren, om de gebeurtenissen van de dag een plaats te geven. We doen dat in onze dromen, maar ook overdag is het typische dagdromen een reactie van het onderbewuste om de geest even on hold te zetten. Het gebrek aan rust in de samenleving zorgt ervoor dat andere instrumenten (evengoed de koptelefoon) ons de illusie geven dat we er even kunnen aan ontsnappen.

Maar het scherm biedt geen rust?

Ja en nee. Voor sommigen wordt het ervaren als een zalig pauzemoment, maar anderen ergeren zich aan het povere aanbod en ervaren meer irritatie. Een éénduidig antwoord is hier niet op te geven. Maar echte rust is het niet. De vele prikkels, vaak commercieel en éénzijdig, beïnvloeden ons denken, doen en laten, of we dat nu willen of niet. En de reclamesector weet dat maar al te goed.

Eilandbewoners

De markt heeft ingespeeld op onze irritaties. Doordat er meer schermen in huis zijn, kunnen we ons losmaken van – vaak stilzwijgende – afspraken tussen gezinsleden die bepalen dat er om x uur dit programma wordt bekeken en om 19u. het journaal…etc…Een afgestemd aanbod maakt ons blijer want we hebben zelf te kiezen en slijten onze avond steeds meer op een eiland van zelfgekozen aanbod. Zelfgekozen is trouwens een illusie want de algoritmes van bvb. Netflix bepalen eigenlijk wat dit aanbod inhoudt. Echte keuze?

Volwassenen ergeren zich aan jongeren

..omtrent het smartphonegebruik, maar het zijn zij die ze geproduceerd hebben, vermarkt hebben en als ouders of onderwijsinstellingen toegelaten hebben. Daarenboven hebben steeds minder mensen geen mobieltje of tablet of…. De gezondheidscrisis heeft dit enkel maar versneld. Maar nee, slechts weinigen kunnen zichzelf disciplineren tot een gezond gebruik ervan. Ook volwassenen niet.

Die echte ontmoeting vraagt een inspanning

En daar ligt wellicht de echte reden waarom mensen zich begonnen terug te trekken. Beperkte leefruimte, de sociale controle en het gebrek aan privacy deden mensen vroeger met veel appetijt grijpen naar die krant en naar de televisie.

De individualisering én de vermarkting daarvan hebben die nood enkel maar versterkt. Velen zijn blij met hun beperkte kring en zetten zich na een drukke werkdag in de zetel om tot niks meer te komen. Velen verplichten zichzelf tot sporten, maar voelen niet langer de nood om de kring te verbreden want ook in de fitnesscentra zie je velen spurten op een loopband…met oortjes.

Sociale media vervangt ten dele

Dat weten de mensen zelf ook. Sociale media werkt aanvullend voor de meesten en vervangend voor mensen die geïsoleerd leven, of voor zij die geen tijd meer hebben om te investeren in frequenter sociaal contact in real life.

Maar daar zit je dan

Ja, dan maar de televisie. Altijd present, en altijd bereid om je te bedienen. De vraag is maar waarom we niet wat kritischer kijken naar deze evidentie? Zetten we onze kinderen niet heel gemakkelijk “uit” door het televisieknopje “aan” te zetten? En hoe zit het met ons?

Stel je nu eens voor: een energiecrisis (is eens iets anders). We mogen plots die televisie maar een half uur per dag aanzetten, en de smartphone opladen kan ook maar één keer per week. Wat denkt u? Wat zou er gebeuren? Ik zet u aan het denken.

Nele Vertiers

Op een avond om een uur of halfelf, liep ik wat te wandelen met mezelf
En de mensen van een nette nieuwe wijk
Zag ik zitten huis en huis
Aan huis aan huis te kijk.
Uitgeteld en uitgezakt en uitgepraat
En ik dacht: als nu de wereld eens vergaat
Is er niemand die het in de gaten heeft
Want ze zitten aan de beeldbuis vastgekleefd.

Herman Van Veen“Zingende doden”