Veel zorgen bij de heropening van de gebedshuizen, en over de toekomst.

De verschillende levensbeschouwingen openen voorzichtig de deuren van de gebedshuizen, maar er is veel ongerustheid, onduidelijkheid en zelfs kwaadheid. Bij de Katholieke kerk leven de grootste bezorgdheden. De andere confessies beleven de (on)mogelijkheden op een andere manier. En daar zijn goede redenen voor.

Zeer plichtsbewust sloten de gebedshuizen half maart hun deuren. Bij de Katholieke kerk bleven vele deuren open voor persoonlijk gebed en een kaars. De andere religies en levensbeschouwingen sloten de deuren vaak helemaal. Ze hebben meestal kleinere gebeds- of meditatiehuizen, of hebben er eenvoudigweg te weinig om de gelovigen er op een veilige manier te laten vertoeven.

Het tekort aan gebedsruimtes

Een systeemfout die er al lang was werd blootgelegd: de meeste levensbeschouwingen beschikken over te weinig ruimte en te weinig plaatsen om hun leden te laten samenkomen. De roep om een vernieuwd financieringsmodel staat al vele jaren op de agenda, maar er is in die tijd niks veranderd. Een rapport vol voorstellen, daterend uit 2010 ligt stof te vergaren. Erger nog: het is op vele vlakken niet langer relevant.

Ongelijke verdeling

Elke burger weet dat de financiering beter moet, en anders. Maar er is ook de vraag van de – groeiende – boeddhistische gemeenschap om eindelijk erkend te worden. Ook de Hindoes, de Sikhs e.a. vallen uit de boot mocht de koek herverdeeld worden. De lijst van erkende religies in ons land blijft sinds 1993 ongewijzigd en dit doet onrecht aan de realiteit in de samenleving. Maar politiek beweegt er niks.

In tegendeel

Toen Gwendolyn Rutten in 2017 aangaf dat ze de financiering van de erediensten wou stopzetten leek het duidelijk dat er, in de toekomst, eerder beknibbeld, dan herverdeeld of erkend zou worden. En dat gaf zenuwachtigheid. Sinds 2018 publiceert de Katholieke kerk dan ook een jaarrapport, vol cijfers, om haar maatschappelijke relevantie aan te tonen.

Gwendolyn Rutten (Open VLD)

Terug naar die heropening

Het is duidelijk dat de verschillende levensbeschouwingen zich zeer gedisciplineerd aan de maatregelen hebben gehouden. Bart Somers (Vlaams minister van Samenleven) bedankte meermaals voor de medewerking van alle levensbeschouwingen.

De verschillende levensbeschouwingen schreven de laatste weken draaiboeken om via de GEES (exit-comité) terug toelating te krijgen om de erediensten opnieuw mogelijk te maken. Wie de draaiboeken leest – veel succes – staat versteld van de maatregelen die getroffen kunnen worden om het samenkomen veilig te laten verlopen.

Niettemin is er kwaadheid

Die draaiboeken werden uiteraard mee geschreven met de experten. De regel van 1 persoon per 10m² is het meeste gecontesteerd. Voor een abdij als Westvleteren betekent dit concreet dat er 8 mensen binnen kunnen per gebedsdienst. In de praktijk betekent dit echter dat er zeer weinig mogelijk is.

Voor een grotere kerk wordt het maximum van 100 vlugger bereikt. Maar soms is dat een overbodige luxe, want vele kerken hebben minder kerkgangers.

Wie is hier nu de dupe van?

Bij de Katholiek kerk? De (zogenaamde) “levende geloofsgemeenschappen“, waar nog veel kerkbezoek is zullen mensen moeten weigeren. Er worden hier en daar extra vieringen ingepland, maar een verdeelde gemeenschap verkleint. En de wijze waarop er gevierd en gebeden moet worden zal de gemeenschappen niet ten goede komen. Zingen mag niet, wuiven bij de vredeswens nog net wel.

Bij de Islam? Daar wordt nu reeds uitgekeken naar het Offerfeest, einde juli. De keuze voor het afhuren van grote zalen is vlug gemaakt, maar het kost handenvol geld en echt sfeervol zijn die hallen (gemaakt om beurzen te laten plaatsvinden) zeker niet. Al wordt alles in het werk gesteld om die sfeer er wel te brengen, en blijkt dit hun minst grote zorg.

De Protestanten openen zeer geleidelijk, en alles is afhankelijk van de grootte van de kerken. Voor sommige Gemeentes zit er niks anders op dan te wachten op betere tijden. Intussen houden ze de deuren dicht. Tijdens de voorbije periode hebben ze ook hun voorzitter, ds. Steven H. Fuite, herverkozen in bijzondere omstandigheden.

De boeddhisten hebben zich zeer snel aangepast, maar zijn ook sterk versnipperd dus een volledig beeld schetsen is moeilijk. Maar mediteren wordt meer thuis gedaan, vaak op vaste tijdstippen, waartoe ook opgeroepen wordt. Op die manier wordt het gemeenschapsgevoel versterkt. Zen Sangha opent binnenkort wel terug de deuren.

Maar daarenboven leven nog twee grotere zorgen

De leden van de christelijke kerken zijn vaak ouder en behoren dus tot de risicogroep. In de draaiboeken roept men de gelovigen dan ook op om desgevallend thuis te blijven. Vele priesters weten dat vele gelovigen daarom slechts zeer geleidelijk aan terug zullen opdagen. De angst is gewoonweg nog te groot. Bij de moslimgemeenschap leeft deze zorg minder, gezien ze jonger en vitaler is. Maar toch.

Er is ook het zomer-effect

En dat boezemt de meeste geloofsgemeenschappen de grootste angst in. Elk jaar, na de lange zomervakantie, zien de christelijke kerken het kerkbezoek dalen in de maand september. Deelnemen aan de wekelijkse viering is en blijft voor velen een gewoonte. En in de vakantiemaanden worden gewoontes soms herbekeken. Gezien er sedert maart geen vieringen meer mogelijk zijn weten de kerken zeer goed dat we dit jaar niet kunnen spreken van een september-effect, maar van een potentieel probleem. De daling zal dus groter zijn. Hoe groot?

Ook de moslimgemeenschap maakt zich zorgen, maar hun liturgisch jaar is anders ingedeeld en gezien het Offerfeest midden de vakantie valt, is het te verwachten dat de belangstelling niet minder zal zijn.

Is dit het dat dan?

Nee, de levensbeschouwingen doen meer dan samenkomen om te vieren, te bidden, te bezinnen, te mediteren. Ze verrichten ook belangrijk maatschappelijk werk en dat werd de afgelopen tijd te weinig belicht. De grote focus op het – weliswaar uiterst belangrijke – aspect van “samen vieren” verdrong de aandacht op dienstbaarheid aan de samenleving. Er waren initiatieven van gelovigen die mondmaskers uitdeelden of bij ouderen voedselpakketten aan huis brachten. Er waren ook de stille solidariteitsbetuigingen: een telefoontje, een afstandsbezoek. Maar die zo belangrijke solidariteitspoot had het moeilijk. Vraag maar aan Broederlijk Delen, de vastencampagne, die terecht bezorgd is dat de projecten in het Zuiden moeilijker ondersteuning zullen krijgen. Zij startten daarom een nieuwe campagne op: “Delen doet goed”.

Solidariteit, over de grenzen heen

Die was er, maar veel te weinig. Sommige gelovigen kregen een kaartje, een telefoontje, maar velen ook niet. Een kerk in Duitsland opende de deuren voor moslims, omdat ze geen ruimte hadden om te bidden. In ons land ligt dat eenvoudigweg te gevoelig. Toch zal het delen van gebedsruimtes een zaak van overleven worden in de toekomst, over die grenzen heen.

Moslims bidden in een kerk in Berlijn

De levensbeschouwingen krijgen het moeilijk, en dat biedt kansen

Als er in september een nieuwe regering opstart, wat helemaal niet zeker is, dan zal er zeker gekeken worden naar de erediensten.

Als het financieringsmodel, onder druk van de begrotingstekorten, herbekeken wordt dan wordt dit vooral voor de Katholieke eredienst een dobber. Tot op vandaag nemen zij 70 à 80% van de koek in, wat je (en dat zeggen de bisschoppen zelf) onmogelijk kunt blijven verantwoorden t.a.v. de andere levensbeschouwingen en de samenleving an sich.

Maar dus die kansen?

Die komen er als het oude model zijn tijd heeft gehad. Dat lijkt nu vlugger te gaan dan voorspeld. Al decennia wachten velen op nieuwe vitaliteit, maar velen zweren trouw aan gekende recepten. Het wordt echter moeilijk om zomaar verder te doen.

Er zal dus meer samengewerkt moeten worden, dus: inter-levensbeschouwelijk, want samen is sterker, zeker in een samenleving waar levensbeschouwingen het hard te verduren hebben en in de privésfeer verdrongen worden.

Er zullen ook nieuwe modellen van gemeenschapsvorming bedacht moeten worden. En sommigen proberen dit, zoals de Clemenspoort in Gent die nieuwe wegen zoekt.

Maar alles zal vallen én staan bij de wil om opnieuw aansluiting te vinden bij het maatschappelijke verhaal en de noden die er zijn. Trouw zijn aan de eigen bronnen en identiteit zijn uitermate belangrijk, maar zich durven spiegelen aan het speelveld van de andere actoren in de samenleving wordt een belangrijke opdracht voor het komende decennium.

Thomas Holvoet