De sociale strijd in de kunst: “van toen en altijd weer”

We beleven een vreemde tussentijd. Een tijd waarbij we het oude model moeten loslaten maar het nieuwe nog niet kunnen bevatten. Honderd jaar geleden ging dit gepaard met sociale strijd, in het verlangen naar het Goede Leven. Ook straks, wanneer regeringen de kraan dichtdraaien ten bate van het in stand houden van een oud model, zullen sociale spanningen de kop opsteken. De armsten onder ons weten het al en voelen het reeds. “De grote miserie”, en de daarmee gepaard gaande strijd van de negentiende en twintigste eeuw, verbeeld door talloze kunstenaars, kan ons inspireren en tegelijk een spiegel voorhouden. Hendrik Vandevelde neemt ons mee.

Voorbeeld van afbeelding
Constantin Meunier – “De mijnwerkers”

Constantin Meunier (1831-1905) was meesterlijk in zijn sociaal-realistische stijl en heeft indrukwekkende beeldhouwwerken en schilderijen gerealiseerd. Zijn voornaamste onderwerpen waren de nogal erbarmelijke omstandigheden waarin mensen werden tewerkgesteld.

Voorbeeld van afbeelding
Constantin Meunier – “De buildrager”

Hij bezocht daarvoor de metaalverwerkende nijverheid in de Cockerill-fabrieken in Seraing, de glasblazerij van Val-Saint-Lambert en de steenkoolmijnen in de Borinage. Zijn werken liggen dus volledig in de lijn met de opkomst van de Sociale Beweging in die tijd. 

Kunstwerk « Landschap in de Borinage / Gezicht op industrie van ...
Constantin Meunier – “Landschap in de Borinage”

Eugène Laermans (1864-1940) was ondanks zijn zware fysieke problemen ook een zeer sociaal bewogen schilder.

In een – toen vernieuwende – bijna expressionistische stijl, klaagde hij de levensomstandigheden aan van de lagere klassen, zoals boeren, arbeiders en zwervers.

Bestand:Eugène Laermans - Landverhuizers.JPG - Wikipedia
Eugène Laermans – “De landverhuizers”

Zijn figuren zijn nogal “Bruegheliaans”. De zwijgende ‘meute’ mensen zoals te zien in “De landverhuizers” en “Een stakingsavond”, spreken boekdelen…

Voorbeeld van afbeelding
Eugène Laermans – “Een stakingsavond”

Maar er zijn meer kunstenaars die de sociale ongelijkheid aan de kaak hebben gesteld. Zo was er Honoré Daumier met zijn grootse “De derde klassewagon”. In tegenstelling tot de meer comfortabele tweede en eerste klas waar beklede banken waren, zaten de reizigers in de derde klas meestal op houten banken. Pas in 1956 werd deze klasse afgeschaft.

Voorbeeld van afbeelding
Honoré Daumier – “De Derdeklassewagon”


Een werk van Achilles De Maertelaere (alias Achille Bentos) waarvan soms nog enkele reproducties te zien zijn in bepaalde kroegen is “De klok slaat 5 ure! Half slapend gaan zij naar ’t fabriek!” Een werk dat blijft beklijven.

Voorbeeld van afbeelding
Achilles De Maertelaere

Hendrik Vandevelde

Noot: “Is de sociale verpaupering van toen voorbij? Of is ze, weliswaar onder andere vormen, nog steeds aanwezig onder ons? En hoe zit het met de sociale strijd? Wie neemt het op voor wie? Is er sprake van een gespreide slagorde? En wie trok de solidariteit uiteen? Waar is de controle op de realiteit? Wie verbloemt hier de feiten? Wie heeft de moed waarheid naar buiten te brengen? En wie zal dit doen met autoriteit en geloofwaardigheid?