De strijd om “Het dorp” van Wim Sonneveld, een teken aan de wand

“Het dorp” van Wim Sonneveld is sedert 2019 het meest populaire, Nederlandstalige lied in Nederland. De herkenbare deun werd ook in Vlaanderen gerecycleerd tijdens de hoogdagen van Covid-19, door Katrien Verfaille, mét succes. De tekst van het lied, geschreven door Friso Wiegersma in 1965, getuigt echter van een rauwe, diep-melancholische gebrokenheid. Het is dan ook de meest uitgepuurde, culturele veruiterlijking van een samenleving die volle afkeer toont tegen de moderniteit en de globalisering. De groeiende populariteit van het lied – en de regelrechte strijd daaromtrent – is dan ook een teken aan de wand. Of, zoals Geert Mak zei: “Je kunt de geschiedenis op heterdaad betrappen, aan de hand van soms heel kleine incidenten. Dit is er zo één.

Toen Friso Wiegersman “Het dorp” schreef was Sonneveld niet enthousiast en wees het prompt af. Pas toen Sonneveld “La Montagne” van Jean Ferrat aan de tekstschrijver presenteerde – met de vraag om het lied te vertalen – ontstond er een synergie tussen de twee. Wiegersman liet Sonneveld verstaan dat “La Montagne” helemaal niet te vertalen was naar de Nederlandse context, gezien er eenvoudigweg geen bergen in Nederland zijn. Sonneveld hapte vervolgens toe op een herwerkte tekst van “Het dorp” en lanceerde het lied voor het eerst in 1970 op een B-kant van een single. De release werd een regelrechte flop.

Maar eerst even het lied in volle allure

“Een lied over al het mooie dat verloren gaat”

Pas bij de derde lancering in 1974 werd het nummer een bescheiden succes. De vraagt blijft waarom Sonneveld en Wiegersman het lied tot driemaal toe hebben uitgebracht. Blijkbaar geloofde ze in de kracht van het nummer?

Wiegersman liet later optekenen dat het lied zeer herkenbaar is door de verbeelding van het verlorene: “Iedereen maakt dat wel mee. Ook een Turkse jonge migrant zei me dat hij het lied geweldig vond, een lied over gemis dus, al is die kerk in het lied voor hem wel een moskee.”

De tekst is rauwer dan de melodie

Niettemin is de tekst veel rauwer dan de zachte melodie doet vermoeden. Het wijst alle vormen van moderniteit volledig af en verwijst tegelijk naar een verleden dat zo sterk geromantiseerd wordt dat je ervan in de haren begint te krabben: “Was het echt allemaal zo mooi? Werkelijk?”

“Ik zag hun moeders touwtjes springen”.

Het dagblad “Trouw” schreef enkele maanden geleden een opvallend, maar voorzichtig commentaar over het lied:

“De huidige analyse van ‘Het dorp’ zou beter over framing kunnen gaan: de wijze waarop de taal niet alleen een informatieve beschrijving levert, maar deze ook kan kleuren zodat een duidelijke mening daarover wordt uitgedrukt.”

De auteur schrijft verder:

“Neem bijvoorbeeld de vergelijking van de ‘dorpsjeugd’ van vroeger en heden in het lied. De tegenwoordige stand van zaken wordt samengevat met: ‘De dorpsjeugd klit wat bij elkaar in minirok en beatlehaar en joelt wat mee met beatmuziek’, en over vroeger wordt gezegd: ‘Ik heb hun vaders nog gekend, ze kochten zoethout voor een cent, ik zag hun moeders touwtjespringen’. Prachtige tekst, daar niet van, maar je kunt er ook anders tegenaan kijken. Je zou ook kunnen zeggen dat de tegenwoordige jongeren in moderne kledij gezamenlijk de zangkunst beoefenen, terwijl vroeger de meisjes zich onledig hielden met geestdodend gespring, terwijl strikt gescheiden van hen de jongens hun kapitaal verbrasten aan suikerhoudend snoepgoed. Dat klinkt heel anders.”

Maar de framing gaat verder, en hoe!

Energiebedrijf Eneco zond eind 2018 een reclamefilmpje uit dat leidde tot zeer veel ophef. In de commercial wordt in één minuut getoond hoe de samenleving – volgens het bedrijf – in de goede richting geëvolueerd is. Een jongeman kijkt door het venster in de auto, hoort het lied van Sonneveld, en ziet hoe de wereld veranderd is. Enkele opvallende elementen uit het filmpje:

  • Bij de woorden “Een kerk een kar met paard” zie je groteske wolkenkrabbers verschijnen met een dure auto die erlangs schuurt.
  • Bij “Slagerij J. Van der Ven” zie je een vegetarische slager de revue passeren.
  • Bij “hoge bomen” zie je wiekende windmolens.
  • Bij “dat is waar ik geboren ben” filmen de makers een jonge moslima met een baby op haar schoot.
  • “Het vee, de boerderijen” toont een park vol zonnepanelen. En..
  • “Langs het tuinpad van m’n vader” wordt in het filmpje verbeeldt door twee mannen met een zwart kindje op de schouders.

De commercial is op vandaag de meest bekeken en beoordeelde commercial ooit

De ophef die veroorzaakt werd is eigenlijk ongezien. Eén van de vele commentaren bij het filmpje vertaalt het gevoel bij het misnoegde deel van de kijkers: “Ik ben 100% voor groene, duurzame energie en ben daar dol op, maar deze video laat mijn bloed gewoon koken. Werkelijk de volledige politiek-correcte agenda wordt hier in 1 video gepusht. Dit is puur bedoeld om elke politiek correcte agenda er doorheen te pushen om de multiculturele “diversity is our strength-leugen” wijs te maken.”

Historici begonnen zich vervolgens te buigen over het lied en maakten er een boeiende, eigen analyse over de achtergrond van het nummer, en de gedurfde aanpak van Eneco. Zonder weliswaar de tekst zelf te bekritiseren die – zoals Trouw het omschrijft – een verkeerde voorstelling is van “die goede oude tijd”.

Eneco maakte begin 2020 een gekuiste versie van de commercial waarin meer typisch Nederlandse elementen werden opgenomen, zonder afbreuk te doen aan hun visie op de realiteit en op de toekomst.

Het mooiste liedje in Nederland

Eind 2019 werd het lied officieel verkozen tot “mooiste lied in Nederland”. Zanger Jan Dulles bracht een pakkende versie, met wiegend publiek, voor de Nederlandse zender SBS6 en iedereen was tevreden.

De populariteit van “Het dorp” vertolkt de onderbuik van de samenleving

Eind 2019 stond het lied op plaats 25 (hoogste notering tot nu) in de meest populaire hitlijst van het land, de “Radio 2 Top 2000”. Hoe moeten we die populariteit begrijpen?

Kunst kan zaken in beweging zetten. Denken we maar aan de uitvoering van de opera “De stomme van Portici” op 25 augustus 1830, dat de vonk was voor een revolte tegen de Hollandse overheersing. De revolte leidde uiteindelijk tot het ontstaan van België.

Niet dat “Het dorp” dit potentieel in zich heeft, maar het moet tot nadenken stemmen. De recuperatie van het lied loert immers om de hoek. Of, omgekeerd: mensen met dit gevoel van ongenoegen kunnen zich herkennen in de beschrijving van politici als Baudet (FVD) en Van Rooy (VB) die een sterk identitair verhaal brengen over het “verlorene”. Van Rooy laat optekenen in een interview:

“Laatst was ik toevallig in het Kempense dorp Oelegem. Ik deed er een terrasje, en terwijl ik er zat schoot het me te binnen dat het dorpsplein daar zowat mijn ideaalbeeld is: het was er heel rustig, ik had zicht op de kerk, iedereen bleek er elkaar te kennen en enkele wielertoeristen kwamen aangefietst om van een pintje te genieten. Dat is het gemoedelijke, overzichtelijke, herkenbare, veilige, fijne Vlaanderen zoals het zou moeten zijn: men kent en respecteert elkaar, en als men elkaar niet persoonlijk kent, dan herkent én erkent men elkaar. Want al dan niet subtiele handelingen, gedragingen en activiteiten, en natuurlijk ook de gedeelde taal, zorgen voor een gedeelde, geruststellende context en een leefomgeving die mensen een geborgen, veilig, blij en, jawel, zelfs gelukzalig gevoel geeft. Wel, dat is wat de stad grotendeels is kwijtgeraakt, zeker in bepaalde, gemulticulturaliseerde, geïslamiseerde of geafrikaniseerde wijken.”

Dries Van Langenhove stuurde enkele maanden terug de volgende Tweet de wereld in:

Het lied is niet nostalgisch maar melancholisch

Nostalgie staat voor “heimwee” en “met pijn terugkijken” naar wat geweest is. Maar wel “hunkerend”. Melancholie is niks meer of minder dan een zwartgallige kijk hebben op de zaken, en van daaruit een gemis en afkeer van de huidige toestand ontwikkelen. Diepe melancholie mist elke voeling met de werkelijkheid en neigt daarom het verleden te verheerlijken, terwijl het heden verworpen wordt. De Nederlandse filosofe Joke Hermsen schreef daaromtrent een indrukwekkende analyse in haar boek “De melancholie van de onrust”, geïnspireerd door het werk van de Hannah Arendt.

En dàt gevoel opwekken doet “Het dorp”, hoe mooi het lied ook is

Het is niet toevallig dat dit lied “nu” zo’n hoge toppen scheert. Voor veel mensen gaat de verandering simpelweg te snel. Mensen worden ook nergens begeleid in die transformerende context. Iedereen moet het op zichzelf kunnen behappen. Maar dat lukt dus niet. Zeker niet als je zelf zorgen hebt, en geen kapstokken hebt om je aan op te trekken. Dan zijn melancholie en zondebokmechanismes evident.

Vroeger was het beter!?

Globalisering, zoals die momenteel (vooral economisch en toeristisch) beleefd wordt, heeft het zeer moeilijk met culturele identiteit. Het is goed te streven naar wereldvrede, strijd tegen armoede en gelijkschakeling van mensenrechten. Maar voor veel gewone mensen wordt globalisering ook ervaren als een miskenning van de eigen identiteit, o.m. door migratie en religieuze invloeden. “Het verlorene” wordt plots een politiek issue dat gretig wordt uitgepuurd door de uiterste flanken van het politiek landschap.

De populariteit van en de strijd om de interpretatie van het lied “Het dorp” van Wim Sonneveld is één cultureel element dat ons moet opvallen en bezighouden. Vroeger was het niet beter, nee. Maar hoe gaat het met de ontmoetingscultuur van weleer? Was alle nabijheid verstikkend? En wat met onze zingevingskaders die haast allemaal weggevallen zijn? Hoe kijken we naar de rust van toen en het haalbare tempo van werken en leven? Hoe zit het met de maatschappelijke dienstverlening van bedrijven en overheid?

Vele ontwikkelingen in onze moderniteit willen we niet meer kwijt, uiteraard. Maar het is meer dan klaar dat het spreekwoordelijke kind met het badwater is weggegooid. Overheid en middenveld kunnen deze realiteit maar beter snel erkennen, hun bestaan hangt er immers van af.

Thomas Holvoet