Nadenken is een risico, maar wel noodzakelijk

Wat je uniek of apart maakt als mens wordt vaak voorgespiegeld als een “karaktertrek” of “aanleg”. Maar niks is minder waar. Uniek is iedereen, uiteraard, maar als het gaat over “differentiatie van de norm” is de context de belangrijkste factor om uiteindelijk zelf stappen te zetten naar iets wat uit je eigen verbeelding tot uitdrukking wil gebracht worden. Maar wie stappen wil zetten moet wel kunnen en – vooral – durven nadenken.

Laat het ons maar toegeven: de term uniek drukt meer sympathie uit dan apart. Wie als uniek bejegend wordt moet begrijpen dat hij/zij meestal iets toevoegt aan de geldende norm, of hoogstens de norm wat corrigeert. Het is een term die niet bepaald gebruikt wordt bij mensen die tegen de stroom in gaan. Pas wanneer een tegenstroom(pje) breder begrepen wordt kunnen beide begrippen dynamisch gehanteerd worden.

Een mooi voorbeeld is de Low Impact Man. Steven Vromman begon zijn carrière als een aparte activist. Hij gaf termen als voetafdruk en duurzaam leven een concreet gezicht door zelf – vrij strikt – zijn voetafdruk zo klein mogelijk te houden. Hij gaf een boek uit en hield een blog bij. Ik herinner me goed dat veel mensen hem kwalificeerden als een halve hippie. En daarmee werd zijn geloofwaardigheid stevig op de proef gesteld.

Pas toen de klimaatverandering een echt thema werd – in Vlaanderen meer bepaald na de vertoning van de film Inconvenienth truth in 2006, van ex-presidentskandidaat Al Gore (die hiervoor later de Nobelprijs van de Vrede won) – brak Vromman door. Hij werd gelezen en gevraagd voor lezingen. Plots werd hij een uniek voorbeeld dat inspirerend kon zijn voor je eigen doen en laten.

Hoe je het ook draait: je eigen ideeën tot uitdrukking brengen vraagt moed

Niemand hoeft te zijn zoals Steven Vromman, help, nee. Mijn buurvrouw begon in de maand mei voorzichtig met het naaien van mondmaskers. Ietwat aarzelend maakte ze dat bekend in de buurt. Het bleken zeer mooie motieven te zijn die gretig gewild werden. Geen mens die gedacht had dat deze – wat nukkige – vrouw zo’n uniek talent had.

Moeilijker is het als het om ideeën en gedrag gaat

Inderdaad, en de ruimte daartoe is minder groot geworden. Je hebt er m.a.w. méér moed voor nodig dan – pakweg – twintig jaar geleden.

Wie er bijvoorbeeld voor kiest om niet te gaan werken is op vandaag de dupe. En dan heb ik het niet over het financiële aspect, maar over het moreel-normerende. Zelfs al is de financiële mogelijkheid er, het wordt maatschappelijk niet getolereerd om die keuze te maken. Je moet dus al erg stevig in je schoenen staan om de druk te weerstaan. Wie nadenkt om anders te leven neemt dus een risico.

Een ander heikel punt is de opvoeding. Zeker de eerste levensjaren worden ouders met argusogen gevolgd. Je wordt figuurlijk uitgespuwd als je ervoor kiest om bepaalde normen niet te volgen. Zo is er de kwestie van commerciële melk voor baby’s. Door sommige moeders wordt je zeer scheef bekeken wanneer je dit in vraag stelt. Nochtans is het geweten dat de WHO het afraadt vanwege teveel suikers. Maar toch is de druk zeer groot. Mensen beseffen niet dat ze de speelbal zijn van een markt die de normen mee installeert. Nadenken wordt daarbij een potentieel gevaar.

Hetzelfde met politieke ideeën. Ik ken steeds minder mensen die durven benoemen wat ze écht denken of dromen bij maatschappelijke verandering. Niemand lijkt nog te durven. En wie dat doet moet zeer goed voor de dag komen. Zo niet wordt je al ge-NORM-aliseerd door de goegemeente. Sociale media spelen hierbij een viserende rol. Elke politieke visie moet eerst de filter van Twitter en Facebook doorstaan, voor het ten tonele gebracht kan worden. Ook hier kan nadenken leiden tot uitsluiting en marginalisering.

En toch zal het moeten

Er is steeds meer grijze massa en die hebben we nu echt niet nodig. Grijze massa’s zijn dom want ze kunnen niet nadenken, enkel mensen kunnen dit. Massa’s kunnen enkel goedkeurend volgen en zwijgen. Maar meer ook niet.

Willen we onze samenleving hervormen, dan spreken veel mensen over het gebrek aan leiderschap. Maar het kan en moet vooral omgekeerd. Verandering wordt het beste gesmaakt wanneer gewone mensen van alle slag hun ding durven doen en de zaken waar ze voor staan tot uitdrukking kunnen brengen.

Maar dan moet de norm wel enige openheid vertonen

Met andere woorden: er is tolerantie nodig om het onderuit-verhaal een kans te geven. Mislukken en vallen bij het tot uitdrukking brengen van ander gedrag, andere gedachten zouden niet langer mogen leiden tot uitsluiting. Want dat is wat er gebeurt. En daarom staan veel zaken zoals innovatief ondernemerschap, maar ook menselijke uniciteit onder druk.

Beginnen met nadenken is een risico, maar wel noodzakelijk

We hebben nood aan save zones waar mensen vrij kunnen spreken, los van enige normerende druk. Dat wil niet zeggen dat alles kan en mag. Het wil wel zeggen dat ideeën een kans moeten krijgen, en ontwikkeld mogen worden – binnen een tegensprekelijk debat – vooraleer ze de (democratische) toetssteen hoeven te doorstaan van de bredere samenleving. Want nu gebeurt het omgekeerd: een idee is nog niet uitgesproken en het ligt reeds op de weegschaal. Dit getuigt van een groot wantrouwen tegen elke vorm van verandering. Maar blijven negeren zal niet kunnen.

Dromen, durven, doen.

Thomas Holvoet