Permacultuur in Malawi

In het Kudimba project in Malawi staat de permacultuurtuin centraal. De begeleiders van het dagcentrum werken samen met de kwetsbare kinderen en jongeren rond dit thema van duurzame tuinbouw. Er worden lokale fruitbomen geplant en groenten gekweekt:  maïs, zoete aardappel, bonen, groene bladgroenten, kool, tomaten, ajuinen en aubergines en pompoen, een grote inheemse variëteit van planten. We hebben al tweemaal een succesvolle rijstoogst achter de rug en rapen ondertussen ook eieren van onze eigen kippen.

Het belang van duurzame landbouw is in een land zoals Malawi nog meer aan de orde dan in België. Het extreme klimaat maakt een voedselcrisis er meer waarschijnlijk. Regelmatig worden oogsten vernield door uitzonderlijke droogte, overstromingen, stormen en andere gevolgen van de klimaatcrisis.  Daarnaast heeft de huidige covid-pandemie ook een belangrijke impact op de prijs en beschikbaarheid van voeding.  Reden te meer om nog een tandje bij te steken op het vlak van zelfvoorzienigheid. 

Het idee van permacultuur wint in een razend tempo aan interesse in Malawi. Alles is er dan ook in overvloed aanwezig om deze filosofie met succes toe te passen in kleinschalige landbouwprojecten: veel zon, water en vruchtbare grond. Water is een luxeartikel waar Kudimba ongelimiteerd over beschikt, het project bevindt zich aan de oevers van het meer van Malawi.

Bill Mollison, een Australische wetenschapper, ontwikkelde in de jaren ’70 de theorie van permacultuur, in samenwerking met David Holmgren, een Australische ecologisch ontwerper en schrijver. 

Permacultuur stond oorspronkelijk voor ‘permanente agricultuur’, een repliek tegen industriële landbouwsystemen die gebaseerd zijn op monoculturen en vooral bodemverarming teweegbrengen.  

Geleidelijk aan heeft de filosofie van permacultuur zich verder ontwikkeld en verbreed. Naast het aspect van agro-ecologie omvat het nu alle facetten van het menselijk systeem en het leven. Permanente agricultuur maakt onderdeel uit van ‘permanente cultuur’ waarbij gemeenschappen streven naar gezonde systemen. Het doel van deze systemen is ruimer dan voedselproductie, het zijn zowel ecologische, sociale als economische modellen, die duurzaamheid aspireren door het inzetten op onder meer hernieuwbare energiebronnen, circulaire economie, voedselzekerheid, zelfvoorzienigheid en biodiversiteit. Vanuit deze invalshoek is het streefdoel om de weerbaarheid van de systemen te vergroten. 

Het basisprincipe binnen permacultuur is het imiteren van natuur en van natuurlijke ecosystemen. Door het kopiëren van natuurlijke patronen kan de productiviteit en de weerbaarheid van het land vergroot worden. 

Mollison gaat uit van drie fundamentele ethische principes:

  • Zorg voor de aarde: erop toezien dat alle ecosystemen zich verder  kunnen ontwikkelen.
  • Zorg voor de mensen: mensen moeten toegang hebben tot hetgeen nodig is voor hun voortbestaan.
  • Het begrenzen van van populatie en van consumptie,  door het voorzien in eigen behoeften en het delen van overvloed.
Geen beschrijving beschikbaar.

Holmgren beschrijft volgende twaalf ontwerpprincipes :

  • Observeer en handel ernaar: door de tijd te nemen om met de natuur om te gaan, kunnen we oplossingen ontwerpen die passen bij onze specifieke situatie.
  • Energie opvangen en opslaan: door systemen te ontwikkelen die overproductie kunnen opslaan, kan deze gebruikt worden in tijden van tekorten.
  • Zorg voor een opbrengst: waak erover dat elke activiteit productief is en een meerwaarde heeft als onderdeel van het werk dat gedaan wordt
  • Pas zelfregulering toe en accepteer terugkoppeling: we moeten zinloze activiteiten ontmoedigen om ervoor te zorgen dat systemen goed kunnen blijven functioneren.
  • Gebruik en waardeer hernieuwbare bronnen en diensten: maak optimaal gebruik van de overvloed van de natuur om ons consumptiegedrag en onze afhankelijkheid van niet-hernieuwbare bronnen te verminderen.
  • Produceer geen afval: door alle middelen die voor ons beschikbaar zijn te waarderen en opnieuw te gebruiken, niets verloren laten gaan.
  • Ontwerp van (natuurlijke) patronen naar detail: door een stap terug te doen, kunnen we patronen in de natuur en de samenleving waarnemen. Deze kunnen de ruggengraat van onze ontwerpen vormen, met toepassingen op diverse gebieden en uiteenlopende situaties, waarbij de details gaandeweg worden ingevuld.
  • Integreer in plaats van segregatie: door de juiste dingen op de juiste plaats te zetten, ontwikkelen zich relaties tussen die dingen en werken ze samen om elkaar te ondersteunen. Anders gezegd: een geïntegreerde holistische aanpak als antwoord op gefragmenteerde specialisatie. 
  • Gebruik kleine en langzame oplossingen: kleine en langzame systemen zijn gemakkelijker te onderhouden dan grote, maken beter gebruik van lokale bronnen en leveren duurzamere resultaten op.
  • Gebruik en waardeer diversiteit: monoculturen verminderen de veerkracht tegen een verscheidenheid van bedreigingen. Door het waarderen van diversiteit kan voordeel gehaald worden uit de unieke aard van de omgeving waarin men zich bevindt.
  • Maak gebruik van niches en waardeer het marginale: het raakvlak tussen verschillende systemen is waar de meest interessante gebeurtenissen plaatsvinden. Deze randen zijn vaak de meest waardevolle, diverse en productieve elementen in het systeem en leiden tot verandering.
  • Creatief gebruik maken van en gepast reageren op verandering: we kunnen een positieve invloed hebben op onvermijdelijke veranderingen door de verandering te aanvaarden, door zorgvuldig te observeren en vervolgens op het juiste moment in te grijpen. De enige constante is de verandering, in de natuur stagneert niets. 

Hoe worden deze principes toegepast in Kudimba?

De manier waarop het land bewerkt wordt, hoe groenten en fruit verbouwd worden en de visie van de permacultuurbeweging op het leven staat soms haaks op de traditionele gebruiken en gewoontes in Malawi. Vanuit de overheid worden kunstmest en chemische pesticiden enthousiast gepromoot en gul uitgedeeld als steun voor de arme bevolking, met de bedoeling de opbrengst van oogsten te vergroten. 

Monocultuur is de norm, met schoongeveegde moestuinen en planten netjes op een rij, de tegenpool van de doelstellingen van permacultuur. 

Nog een norm in Malawi is het streven naar grote gezinnen met veel kinderen als waarborg voor de toekomst van de ouders.  Wanneer die ouders op latere leeftijd niet meer voor zichzelf kunnen zorgen zijn de zonen en dochters verantwoordelijk. Woonzorgcentra zijn een buitenaards en onaanvaardbaar concept in Malawi.  Bovendien is het hebben van veel nakomelingen ook een compensatie voor de grote kindersterfte, die er  -anno 2020- nog altijd is in Malawi.  Het hebben van veel kinderen betekent dus meer zekerheid voor de ouderen, voornamelijk als er één of meer kinderen de volwassen leeftijd niet bereiken.

Het gevolg is dat er vaak niet kan voorzien worden in de basisbehoeften van al deze kinderen: er zijn niet genoeg financiële middelen om deel te nemen aan onderwijs, of mogelijkheden voor gepaste gezondheidszorg bij ziekte.  Soms zijn de middelen er niet voor voldoende voeding voor het gezin. 

Grote gezinnen zijn ook een gevolg van de beperkte beschikbaarheid van anticonceptiemiddelen. Ook taboes rond voorbehoedsmiddelen en gelimiteerde kansen voor educatie rond seksuele gezondheidszorg en gezinsplanning dragen bij tot vaak ongewenste zwangerschappen.  Daarnaast is de gezondheidszorg voor vrouwen tijdens de zwangerschap of bevalling dikwijls ondermaats. Door de frequente fatale gevolgen gaan veel Malawiaanse kinderen met een handicap door het leven of moeten zonder moeder opgroeien, sommige kinderen zijn het slachtoffer van beide beproevingen. 

Het voorzien van educatieve activiteiten rond gezinsplanning, voorbehoedsmiddelen, seksuele en algemene gezondheidszorg, alsook het bieden van algemeen onderwijs in Kudimba zijn gelinkt aan de permacultuur principes. 

De deelnemers van Kudimba worden op veel vlakken gemotiveerd door het werken rond permacultuur: 

  • De jongeren groeien in zelfzekerheid door het succesvolle resultaat van hun inzet.
  • Door het werken in de moestuin leren ze samenwerken in groep.
  • De activiteiten stimuleren zowel fysieke ontwikkeling als kennis.
  • De deelnemers halen voordeel uit gezonde voeding die voortkomt uit het project.
  • Ze leren om zorg te dragen de natuur maar ook voor elkaar. 

Er is meer budget beschikbaar voor andere prioriteiten door het besparen van kosten voor voeding. 

Geen beschrijving beschikbaar.

Ook buiten de moestuin worden de permacultuurprincipes toegepast:

De energieconsumptie binnen het project is beperkt tot een minimum. Waar er nood is aan elektriciteit wordt volop ingezet op hernieuwbare energiebronnen. Het water dat gebruikt wordt komt uit een eigen boorput via twee pompen die rechtstreeks werken op zonne-energie, een eenvoudig en efficiënt systeem dat de watertanks zonder moeite vult. Handen wassen, douchen, koken, toilet, de was doen; voor al deze dagelijkse handelingen kunnen personeel en deelnemers gebruik maken van schoon stromend water, dat in overvloed en kosteloos beschikbaar is. In Malawi is onbeperkt schoon stromend water geen alledaags comfort. 

Het afvalwater van de wasplaats wordt hergebruikt voor het irrigeren van de bananenbomen en andere planten. 

De gastenverblijven beschikken over een licht dat werkt op zwaartekracht. De vernieuwde versie van deze gravity lights kan dienst doen als lader voor mobiele telefoons of oplaadbare zaklampen.  De grootse plannen voor het komende jaar ontwikkelen zich volop:  de installatie van zonnepanelen in Kudimba. Dit zal niet alleen de elektriciteitsrekening en de ecologische voetafdruk van Kudimba beperken, maar zal ook de problemen met de regelmatige en langdurige stroompannes van het reguliere elektriciteitsnetwerk omzeilen.

Voor allerhande problemen en noden wordt naar duurzame oplossingen gezocht. Waar mogelijk wordt voor lokale materialen en werkkrachten gekozen, deze vormen de basis van het project en de infrastructuur. Daardoor wordt ook de lokale economie een duwtje in de rug gegeven. 

Tot slot wordt een upcycling-programma gerund waarbij toestellen zoals computers, tablets, telefoons en naaimachines in Europa verzameld worden, na grondige restauratie volgt een nieuw leven in Malawi. Soms kan een dergelijk gift een broodwinning vormen voor een gezin, of kan een student deelnemen aan hogere studies waarvoor een laptop vereist is.  

Verder worden creatieve recyclage workshops georganiseerd voor de deelnemers van het dagcentrum met materialen zoals karton, plastic en kroonkurkjes, vaak met verrassende en hoopgevende resultaten. 

In de toekomst willen we graag de permacultuurtuin verder uitbreiden, eventueel op een aanpalend grondstuk. Daarvoor moet eerst overlegd worden met de Chief van het dorp.  Voorts is het de bedoeling om Kudimba verder te laten groeien als project,  zodat meer kwetsbare jongeren en kinderen  bereikt kunnen worden. Volledig volgens de visie van Bill Mollison ontwikkelt het project langzaam en organisch, zoals Kudimba van bij het ontstaan is geëvolueerd. 

De kern van permacultuur in Kudimba is in de eerste plaats zorg voor de mensen.  Dat doen we dan ook en blijven we doen, zielsgraag. 

Maaike Bruynooghe

Meer informatie en foto’s over Kudimba zijn te vinden op de facebook pagina ‘Kudimba Foundation’ en op de website www.kudimba.org