Observaties en uitdagingen in Malawi (deel 1)

Malawi is een prachtig en complex land dat veel te bieden heeft. Een zeer jonge en arme bevolking wordt de laatste weken zwaar getroffen door een mutant van het Covid-19 virus. Maaike Bruynooghe getuigt over Malawi, de situatie ter plaatse en de lichtpunten die er zijn: een dalende kindersterfte en de vele grassroot-projecten die het land helpen opbouwen, met onder meer “Kudimba” die ze, samen met velen, de wind in de zeilen geeft. Dit eerste deel handelt over Malawi zelf.

Kudimba is een dagcentrum voor kwetsbare kinderen en jongeren in Malawi. 

De deelnemers van de activiteiten in het educatief centrum zijn kwetsbaar omwille van hun sociale situatie, hun gezondheidstoestand en/of hun handicap. Alle begeleiders die in het project werken zijn Malawische, meestal ongeschoolde werknemers die soms zelf ook uit een kwetsbare context komen. 

Wat zijn Grassroot projecten?

Grassroot projecten worden gecreëerd om lokale problemen aan te pakken in en door de lokale gemeenschap. De medewerkers van een grassroot project maken deel uit van die gemeenschap en hebben dus al een vertrouwensrelatie opgebouwd. Ze kennen de noden en kunnen gepaste oplossingen bieden die aansluiten bij de context. 

Kudimba wil als grassroot project de lokale bevolking bijstaan om zelf een verandering teweeg te brengen en tot een duurzame verbetering te komen voor de zorg voor de meest kwetsbare kinderen. Dat deze doelstelling niet eenvoudig is, spreekt voor zich. Hierna proberen we de uitdagingen te kaderen aan de hand van achtergrondinformatie over Malawi en van persoonlijke indrukken en ervaringen. Zowel de positieve observaties als de onvermijdelijke uitdagingen van het project dat ondertussen 13 jaar geleden opstartte,  worden verder toegelicht. 

Meer over Malawi

Malawi is een zuidelijk Afrikaans land dat grenst aan Zambia, Mozambique en Tanzania. De Human Development Index van de VN is een lijst van landen geclassificeerd aan de hand van factoren zoals armoede, analfabetisme, onderwijs en levensverwachting van de populatie. Malawi neemt in deze lijst de 172ste plaats in van 189 landen. Volgens de VN leeft meer dan 63% van de inwoners van Malawi onder de armoedegrens, de meerderheid van de bevolking beschikt niet over de middelen om in minimale basisbehoeften te voorzien. 

Er zijn een paar lichtpunten. Malawi is een prachtig land dat meer en meer toeristen aanspreekt. De toeristische sector creëert heel wat banen en dus mogelijkheden voor inkomsten. 

Er is politieke stabiliteit na een opmerkelijke en historische herverkiezing. Meer hierover is terug te vinden in eerdere bijdragen over dit thema op deze website. 

De cijfers in verband met hiv/aids infecties zijn de voorbije jaren gestaag verbeterd alsook die van kindersterfte. 

De afgelopen jaren ondernamen enkele traditionele en religieuze leiders in Malawi actie om de wettelijke minimumleeftijd voor huwelijken op te trekken tot 18 jaar. Dit is nodig want in de internationale statistieken over kindhuwelijken en tienerzwangerschappen staat Malawi aan de top.

De pandemie wekt veel zorgen

Vanzelfsprekend heeft de Covid-pandemie een desastreuse impact op Malawi en op de positieve evoluties die bereikt werden. Vooral de heel recente ontwikkelingen van het virus zijn bijzonder zorgwekkend. Sinds de start van het nieuwe jaar gaan alle curves in verband met Covid-19 plots pijlsnel de hoogte in, mogelijk door een mutatie van het virus die veel harder om zich heen slaat. Met dit stukje willen we echter uitzonderlijk eens niet de nadruk leggen op Covid-19. 

The Warm Heart of Africa

Het eeuwige en aanstekelijke optimisme van de Malawiërs, zelfs in tegenspoed,  hun kracht en indrukwekkende doorzettingsvermogen zijn bewonderenswaardig. De eenvoud van het leven, vaak door gebrek aan aanbod,  heeft ook een rustgevende en aangename kant. De tijdsdruk die wegvalt en het oprechte persoonlijke contact dat mede daardoor toeneemt werkt zuurstofgevend. Het zijn stuk voor stuk clichés over Afrika maar ze kloppen wel en dat is ook de reden waarom reizigers soms moeilijk Afrika kunnen loslaten eens ze er wat tijd hebben doorgebracht. 

‘The Warm Heart of Africa’ wordt Malawi genoemd en dat is een correct omschrijving.  Nergens zal je hartelijker verwelkomd worden dan hier. Mensen zijn vriendelijk, hulpvaardig en uiterst sociaal en dat valt op van het eerste moment dat je voet zet op Malawische bodem.

Geestelijke gezondheidszorg

Wanneer we kijken naar de hoge prevalentie van psychische gezondheidsproblemen in België kunnen we duidelijk wat leren van die Malawische mentaliteit. Depressies en suicide zijn minder vaak voorkomend in Malawi in vergelijking met de meeste landen in het Noorden. 

Deze problemen zijn veelal gerelateerd aan de hoge druk in onze geïndustrialiseerde maatschappij. Concepten zoals ‘stress’ en ‘burn-out’ hebben daarentegen voor de doorsnee Malawiër weinig betekenis. Die mentale veerkracht heeft ongetwijfeld ook te maken met de optimistische levenshouding en de weerbaarheid van de gemiddelde inwoner van Malawi.  

Natuurlijk is Malawi niet vrij van problemen met geestelijke gezondheid. Zo is Kudimba soms  betrokken bij het opzetten van zorg voor jongeren die lijden aan psychotische aandoeningen, vaak ten gevolge van alcohol- en druggebruik.  De wanen die ze hebben worden vaak nog versterkt door het geloof in demonen en hekserij, waar de overgrote meerderheid van de bevolking rotsvast van overtuigd is.  Dit geloof in bovennatuurlijk krachten leidt vaak tot stigma, uitsluiting en soms zelfs tot extreem geweld.  

De kwantiteit en kwaliteit van geestelijke gezondheidszorg in het land zijn minimaal en vaak moeilijk bereikbaar voor mensen in moeilijkheden. Zonder bijkomende steun, zowel praktisch als financieel,  zijn de gevolgen voor deze jongeren vaak tragisch.

Het andere gezicht van Malawi

Dat er ook een andere, hardere kant aan het land is, wordt merkbaar wanneer je iets langer verblijft in ‘the Warm Heart of Africa’.  Mensen lijken soms minder empathisch dan we zouden verwachten.  Het medeleven met de meer kwetsbaren in de samenleving lijkt beperkter.   Deze minder gevoelige aard valt soms ook op in de manier waarop met dieren omgegaan wordt. Die hardheid heeft wellicht te maken met het feit dat mensen moeten vechten tegen armoede en dat er weinig plaats is voor zwakte in de maatschappij. 

Corruptie maakt nog altijd een hardnekkig deel uit van het systeem in Malawi en ‘geld’ is een veel voorkomend thema in de dagelijkse conversaties. Een blanke huidskleur hebben lijkt soms synoniem voor ‘over een oneindige toestroom van geld beschikken’ in de perceptie van menig inwoner van Malawi. Dit verkeerde beeld creëert vanzelfsprekend spanningen in een organisatie zoals Kudimba, waar naar een gelijkwaardige samenwerking gestreefd wordt.  Die afwachtende houding in verband met budget strekt zich verder uit naar andere aspecten van het project. Medewerkers tonen minder zin voor individueel initiatief of creativiteit, soms zelfs minder verantwoordelijkheidszin. 

Die afhankelijke mentaliteit kan misschien verklaard worden door de historische ontwikkelingen van Malawi.

Slavenhandel en koloniaal verleden

Doorheen de geschiedenis heeft Malawi, dat voordien Nyasaland heette, langdurig een strategische rol gespeeld in de slavenhandel in Oost-Afrika. 

Tot de 19de eeuw had een Swahili-Arabische slavenhandel zijn belangrijke basis aan het toenmalige Nyasameer.  Slaven werden in Nkhotakota gevangen gehouden, tot ze het vereiste  aantal van 1000 bereikten om dan per schip uitgestuurd te worden naar andere Oost-Afrikaanse markten waar ze per opbod verkocht werden. Per jaar zijn ongeveer 20 000 slaven op deze manier verhandeld vanuit Nkhotakota. 

De Schotse ontdekkingsreiziger David Livingstone trachtte sinds zijn bezoek aan Nyasaland in 1861 tot een overeenkomst te komen met de lokale overheid om de slavenhandel af te schaffen. Pas in 1891 kwam er definitief een einde aan de slavenhandel op het moment dat Nyasaland onder Brits protectoraat kwam. 

Vriendelijke dictatuur

Nyasaland was een Brits protectoraat tot de onafhankelijkheid in 1964. In 1966 werd Hastings Banda uitgeroepen tot president voor het leven van de nieuwe republiek Malawi.  Hij stond aan het roer van een totalitair politiek systeem waar oppositiepartijen verboden en verbannen werden. Dr. Banda bleef aan de macht van zijn eenpartijstelsel tot hij onder internationale druk in 1993 een referendum organiseerde dat een einde bracht aan zijn autoritair regime, met Bakili Muluzi als nieuwe democratische leider.  Onder het bewind van de eerste en uiterst conservatieve president bleek de economie van Malawi het echter goed te doen en mensen kijken nog altijd met een zekere nostalgie terug naar die dagen van ‘vriendelijke dictatuur’ onder Banda. 

Geloof

Toen David Livingstone bij zijn terugkeer naar Schotland verhaalde over zijn ervaringen in Afrika werd het Christendom voorgesteld als antidote voor de slavenactiviteiten. Dit idee lag aan de oorsprong van de eerste Schotse missies langs de slavenroutes. Het geloof is sterk aanwezig in Malawi: geloof in God, in Allah, in traditionele Afrikaanse krachten, in hekserij, in demonen en geesten.  Mensen laten hun lot soms afhangen van een goddelijke interventie en nemen daardoor zelf minder verantwoordelijkheid of initiatief. 

Een opmerkelijk voorbeeld hiervan is dat patiënten soms na een lange fysieke lijdensweg uiteindelijk via een positieve test tot de diagnose van hiv/aids komen maar dan weigeren om de levensreddende medicatie te nemen, ondanks het feit dat die gratis ter beschikking wordt gesteld. Deze keuze wordt gemaakt vanuit een overtuiging dat het lot de wil van God is en dat er een oplossing komt als er genoeg gebeden wordt. Als gevolg hiervan verliezen nog altijd heel wat kinderen in Malawi nodeloos hun ouders, want de onvermijdelijke evolutie van de ziekte leidt tot de dood. 

uMunthu

De Afrikaanse filosofie van ‘Ubuntu’ verklaart voor een deel en op een zeer positieve manier waarom er soms minder sprake is van individueel initiatief of verantwoordelijkheidszin.   

Ubuntu – of uMunthu zoals deze beschouwing in Malawi  genoemd wordt – is een humanistische opvatting over het individu in relatie tot de gemeenschap.

In die visie is het existentieel doel van het individu het bijstaan van anderen in hun ontplooiing, weliswaar als gemeenschappelijk doel eerder dan een individueel project.  Het gaat over het belang van menselijkheid en verbondenheid; het ‘ik’ in relatie met anderen als deel van een eenheid met onderlinge afhankelijkheid en harmonie.

Een spreekwoord in Malawi luidt:

“Mwana wa mzako ngwako yemwe, ukachenjera manja udya naye”

Het kind van je buren is ook jouw kind, het succes van dit kind is ook jouw succes. 

Conclusie

De elementen uit de geschiedenis van Malawi: de slavernij, het koloniale verleden, de dictatuur gecombineerd met de armoede van de bevolking en de invloed van het geloof en het vertrouwen dat gesteld word in een goddelijke interventie verklaren voor een deel de karakteristieken van een volgzaam volk dat eerder collectieve verantwoordelijkheid en minder individueel initiatief toont.  De historische onderdrukking kan voor een deel de afhankelijke mentaliteit verklaren, de  aanhoudende armoede in het land kan hier ook toe bijdragen. 

Door de afwezigheid van belangrijke minerale bronnen en van een belangrijke strategische zeehaven hebben zich in Malawi nooit gewelddadige conflicten of oorlogen afgespeeld, er hebben zich ook geen grote rampen voorgedaan of recente grote hongersnoden.  De zachtmoedigheid en geweldloosheid van de bevolking van Malawi zijn mede hieraan te danken.  Deze factoren dragen enerzijds bij aan de positieve eigenschappen van de warme cultuur, anderzijds kunnen ze de oorzaak zijn van sommige uitdagingen waarmee het project geconfronteerd wordt.  

De doelstelling van Kudimba is het idee dat de lokale bevolking het heft in handen neemt en actie onderneemt op een efficiënte en gerichte manier om via het project een verschil uit te maken voor de meest kwetsbare kinderen. De uitdaging is om rekening te houden met de historische feiten  en de culturele context van Malawi voor een efficiënte samenwerking om tot een zo duurzaam en zinvol resultaat te komen. 

Maaike Bruynooghe

Meer info: Website: www.kudimba.org / FB: Kudimba Foundation / Email: contact@kudimba.org

One comment

Submit a comment

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *