De ongewenste neveneffecten van de herinnering

Het bleef lange tijd wachten maar na de val van de muur kwam de herinneringseducatie over de Tweede Wereldoorlog helemaal op dreef. De val van de Muur zorgde ervoor dat het Oosten van Europa beter bereikbaar werd, en vele overlevenden haalden hun herinneringen boven door het schrijven van belangrijke en noodzakelijke memoires. Maar intussen ontwikkelt zich tegelijk een ware herinneringsindustrie als een zweer op de puinhopen van de geschiedenis. Een ongewenst neveneffect met pittige gevolgen.

Geen limieten meer

Ondanks het – helaas, terug – opkomende antisemitisme puilen de boekhandels uit met boeken over veldslagen, concentratiekampen en de belangrijkste leiders uit de jaren dertig en veertig in Duitsland. Het lijkt een ritueel te worden: het dwangmatig overlopen van de opkomst en neergang van het zogenaamde “Derde Rijk”. Alsof we het haast niet kunnen geloven, en alsof er geen limieten staan op onze honger naar meer informatie, meer beelden en verhalen. Als wolven gooien velen zich op die éne periode van totale destructie, en vergeten dat de nadelen van een dergelijke hyperfocus er ook zijn.

Man Bewegen Spiegel - Gratis foto op Pixabay
De kracht van de herhaling

Daarenboven wordt het verleden van het absolute kwaad zodanig fragmentarisch voorgesteld, dat er geen ruimte lijkt voor àndere geschiedenis. Onze blik wordt vernauwd, en de onwetendheid groeit, want we lijken voortdurend gestuwd in de richting van die éne brok geschiedenis. Onhoudbaar en arm, want er is zoveel meer, maar daar hebben wij, noch de industrie geen boodschap aan. Stalin en Mao kunnen we net nog uitspreken, maar wat ze precies op hun kerfstok hebben?

Uiteraard mag het verhaal verteld

Voor de jaren ’90 leefde je als het ware samen met de geschiedenis. Overlevenden waren moeder, vader of grootouders, maar er was weinig behoefte om die gevoelige periode te democratiseren in het onderwijs, laat staan ze te bespreken aan de keukentafel. Er wàren mensen die spraken, maar velen zwegen omdat de pijn te groot was. Begrijpelijk, die stilte. Een onverwerkt verleden sleept zich nu doorheen de volgende generaties. Onverwerkt lijden wordt vaak herkauwd lijden, weliswaar in een nieuwe vorm, bij de nakomelingen. Zo gaat dat.

Maar de noodzaak kwam

Schindler’s List, een film van Steven Spielberg uit 1993 opende die gruwelijke geschiedenis voor de ogen van jongeren en volwassenen. Ik herinner me goed dat ik als 17-jarige in de bioscoop de meest vreselijke taferelen moest aanschouwen, en waarbij zich een halve school – verbouwereerd – nadien naar huis sleepte, met meer vragen dan antwoorden. Ik herinner me ook de aanstekers in die bioscoopzaal en het gelach en geroep over wat vertoond werd. Qua trauma kon het wel tellen, want ik voelde eerder zweepslagen dan pedagogische meerwaarde. Toen reeds werd het er in geramd, zonder weerga. Alsof de menselijke geest het trauma geïntrojecteerd moet krijgen, als een serum tegen het absolute kwaad.

History of education in the United States - Wikipedia

En het zette zich verder

De documentaireseries over de Tweede Wereldoorlog uit de tweede helft van de jaren ’90 en het eerste decennium van het nieuwe millennium hielden miljoenen mensen aan de buis. Er werd veel over gesproken, maar er werd eigenlijk niks begrepen. Want te begrijpen viel het ook niet: die oorlog, de endlösung en die totale krieg. Bij momenten kreeg je het gevoel dat je onder de huid moest kruipen van getuigen en geschiedenis, waar we hoogstens met ons hoofd bij konden komen. Ook The Pianist, en zelfs de komedie La Vita è bella diepten in op die vernauwing. Der Untergang was misschien wel het hoogtepunt van de vernauwing, want fragmenten uit de film werden honderd maal gerecycleerd, om het toch maar hilarisch te houden.

Wie Auschwitz bezoekt – wat ik driemaal deed – merkt dat het respect voor het vernietigingskamp en haar verleden tot beneden het diepvriespunt gezakt is. Polen heeft er een industrie van gemaakt. En dat verloopt behoorlijk succesvol.

Will a Selfie at Auschwitz Make You Free? – The Forward
Menen nemen een selfie aan de poort van Auschwitz, een dagelijks tafereel dat gedoogd wordt

De diabolisering hand in hand met de verheerlijking

Deze week kwam ik binnen in een pop-up boekwinkeltje met rekken volgestouwde literatuur over die periode. Van Hitler in kleur tot de meest heroïsche veldslagen van Rommel en een kaartenboek met alle concentratiekampen waarbij geen detail gespaard blijft. En het is niet het enige boekenwinkeltje. Er bestaan zelfs aparte televisiezenders die enkel focussen op docu’s uit die periode. De diabolisering en de bewondering voor deze periode zorgen er echter voor dat het kwaad een romantisch kantje krijgt. Ik heb daarom een sterk vermoeden dat het geen zier heeft uitgehaald want het epos van Ian Kershaw over Hitler is allang vergeten, en de kauwbare schrijfsels in boekenhandels doen het goed. So what? Primo Levi?

Een ander gevolg

Zij die er van gruwelen diaboliseren het kwade in één gelaat, en ontdoen zich daarmee – schijnbaar – van het eigen onverwerkte verleden. Klaar is kees. De dictators van deze tijd lijken ons minder te boeien, want die zijn niet voorbij, en lijken maar een suikerklontje tegenover het Nazisme. Laat staan dat we naar ons eigen aandeel kijken: het koloniaal verleden, de collaboratie, de repressie, het structureel racisme in de eigen samenleving. Racisme? “Nee hoor, dat zat in Duitsland”, lijken we in koor te zeggen.

Ik voorspel daarom geen goede en/of helende uitkomst voor de parlementaire commissie “koloniaal verleden” dat dit jaar begint. Eenvoudigweg omdat er geen maatschappelijk draagvlak voor is.

Society according to Pawel Kuczynski — Dictator by Pawel Kuczynski This gif/ artwork...
“Pawel Kuszinsky – “Dictator”

Maar ook zij die er stiekem mee dwepen hebben uiteraard voldoende leesvoer om – keer om keer – in een roes van melancholische onrust de gehate, maar evenzeer bewonderde leider te aanschouwen: van dageraad tot zonsondergang. Hij vult hun dag, met uitpuilende boekenrekken die azen op fascinatie en extase. Een vreemde combinatie waar we geen vat op hebben want de gedachten zijn waarlijk vrij. Nietwaar?

De nazificatie van de taal

Het coronatijdperk bewijst trouwens opnieuw dat er helemaal niks verwerkt is. Zowel in parlementaire, politieke debatten, in de media, op sociale media…overal merk je dezelfde termen en figuren terugkomen in de taal. En die woorden gaan gepaard met vergelijkingsdrang (“het is hier precies een fascistische dictatuur”), vernederingslust (“je had eens de oorlog moeten meemaken, schaapje”) of als dooddoener om een debat te verhitten en de tegenstander te diaboliseren waardoor elke tegenspraak onmogelijk wordt.

Ook de omkering is stuitend. Rechts-nationalisten vinden het heerlijk moslims te beschuldigen van nazipraktijken, of – pakweg – Bart Somers met een fascist te vergelijken. Net dit gedachtengoed van deze groep doet aan structurele omkering en misbruik van het verleden, over de lijken heen. Het vaak gebruikte begrip omvolking is ten slotte het toetje waarmee rechtsisten zich bedienen om de eigen schaduw te projecteren op de eeuwige vijand: de vreemdeling en de moslim.

We moeten hier mee stoppen

We moeten hiermee stoppen omdat het de mens niet verder helpt. Het absolute kwaad zal nooit te vatten zijn, en wie het niet meegemaakt heeft moet uiteraard weten wàt er gebeurd is, maar het mag geen riedeltje, laat staan remedie worden om zichzelf te bevrijden van het eigen, onverwerkte verleden. Of dat nu individueel, of collectief is.

Cancel culture: the road to obscurantism | New Europe

Menen dat het metafoor van de kampen ons in staat stelt om de toekomst te vrijwaren van ellende heeft slechts die éne kant van de medaille gezien. De andere kant is dat herinneringseducatie niet hetzelfde is als herinneringsverwerking. De kracht van de herhaling omarmen, zonder verdere reflectie over de eigen geschiedenis op te roepen is hetzelfde als ziende blind worden.

En net dat houdt ons in een harnas, waardoor we de toekomst niet lijken te zien, en de dynamiek van het heden ontkennen. En dat heden is superdivers. Velen spreken nu reeds over the cancel culture, waarbij standbeelden of straatnamen verdwijnen. En het boekje “Weg met ons” van een bepaald politicus maakt daarom ook een wansmakelijke combinatie van de romantiek van het vroegere en de vijand die zogezegd binnendringt.

Het absolute kwaad voorkomen

Dit soort herinneringseducatie en het publieke debat daaromtrent zal de waarschijnlijkheid van het absolute kwaad niet voorkomen, want het gebeurt nu reeds. Wie nog interesse heeft voor het globale plaatje, weet dat ook Europa nog een dictator kent. En dat er voldoende andere kandidaten zijn die het bestuderen waard zijn. Alleen zijn we er blind voor, en de dalende leescijfers neigen buitenlands nieuws verder te marginaliseren. Het één werkt het andere in hand. En dat is jammer en gevaarlijk.

Politie Wit-Rusland moet verantwoording afleggen - Amnesty International
Politieagenten in Wit-Rusland waar Loekasjenko als laatste dictator ongehinderd verder regeert

Laten we ophouden met de vermarkting van de Tweede Wereldoorlog, om opnieuw de geschiedenis te verbreden en de opening te maken naar het heden en morgen. Dat we kennis nodig hebben over de gruwel van de mens is eerlijk en nodig, maar de cultivering en industrialisering ervan begint stilaan het omgekeerde effect te veroorzaken. Noem het maar: ongewenste neveneffecten.

Thomas Holvoet