Paus Franciscus wil het debat over het “njet” tegen het zegenen van homoseksuele koppels open houden. Maar hoe?

De brief uit Rome over het zegenen van homoseksuele koppels sloeg in als een bom, maar is niet zomaar te nemen of te laten, gezien het “gezag” van dit document door velen in twijfel getrokken wordt, niet enkel in België. De dynamiek achter de brief is complex en moet ook bekeken worden als een politiek instrument dat de inzet vormt van het overleven van kerkgemeenschappen in landen waar de situatie moeilijk wordt. In België is de steun voor bisschop Bonny uitgesproken, maar het is de situatie in de Duitse kerkgemeenschap die momenteel bepalend is voor een inclusieve richting, wat voor andere geloofsgemeenschappen evenzeer van toepassing is. Het verhaal achter de brief is echter verrassend. De discussie is allesbehalve gesloten.

Druk op de ketel

De situatie in vele, West-Europese kerkgemeenschappen, is slecht tot dramatisch. In bepaalde gebieden moeten enkele priesters 30 tot 40 (en meer) parochies zien te meesteren. Velen beschouwen de leegloop, die reeds vijftig jaar aan de gang is, als definitief. Maar in enkele landen is er, onder katholieken, discussie om het hier niet bij te laten. Paus Franciscus moedigt plaatselijke bisschoppen aan om synodes op te starten die moeten leiden tot een doorstart. In 2022 vindt er trouwens een algemene synode plaats over de synode zelf. Tegelijk ergert zijn entourage zich aan mogelijke hervormingen, en willen zij de discussies afremmen. Die oude strategie slaat echter niet meer aan, de geest lijkt uit de fles, versterkt door de vele paasinterviews het voorbije weekend. Maar eerst:

Wat is een synode?

Een synode is een soort kerkvergadering waar bisschoppen, kerkwerkers, leken en eventuele genodigden zich buigen over een bepaald thema dat langdurig overleg vereist. Binnen dit proces proberen de deelnemers alle hoeken van de kamer te bestuderen en wordt er vrijuit gesproken, om uiteindelijk tot een compromistekst te komen, na een eventuele stemming.

Soms gaat dit gepaard met bindende besluiten, vaker met een spirituele intentieverklaring die er op uit is de eenheid te versterken of te herstellen. Zo’n synode kan trouwens ook op landelijk of een nog kleinschaliger vlak georganiseerd worden. In ons land kende het bisdom Doornik een dergelijke synode, als eerste Belgische bisdom. Dit leverde vooral besluiten op omtrent structurele hervormingen en intenties om de eenheid te versterken.

“Der synodale weg” in Duitsland

Duitsland begon vorig jaar een synode die twee jaar zal duren. Maar nog voor de synode begonnen was ontstond wrevel en zenuwachtigheid tussen de deelnemers onderling, en Rome zelf. Zeker omdat de deelnemers van de synode bij aanvang aangaven dat de besluiten van de eindtekst “bindend” zouden zijn. Iets wat erg gevreesd wordt door traditionalisten.

The Synodal Path to a German National Church (3): The Würzburg Synod -  FSSPX.Actualités / FSSPX.News

Er wordt gediscussieerd over alle thema’s die voor de Duitse kerkgemeenschap belangrijk zijn, maar op de eerste bladzijde van het openingsdocument is het reeds duidelijk dat het verloren vertrouwen van de Duitsers, na de verschillende rapporten over seksueel misbruik, de aanleiding waren om deze twee jaar durende kerkvergadering op te starten. Vorige week nog verscheen een rapport over seksueel misbruik in het bisdom Keulen, en de bewezen doofpotoperatie, waarbij kardinaal Woelki overweegt op te stappen. Vandaag geeft hij hier meer duidelijkheid over.

Zenuwachtigheid troef in Rome over de Duitse synode

Zo verscheen er in de zomer van 2020 plots een brief over de “juiste” eucharistie en waarom katholieken en protestanten geen communie van elkaar mogen ontvangen. Maar het hoofd van de Duitse bisschoppenconferentie klasseerde deze brief zonder enige schroom. Ongezien.

Enkele weken publiceerde het Vaticaan dan de brief over het zegenen van homoseksuele paren, die niet alleen leerstellig is, maar tegelijk kwetsend en gevaarlijk voor mensen met een andere seksuele geaardheid. Vooral omdat deze groep – reeds kwetsbaar in vele landen op de planeet – opnieuw geviseerd wordt als “zondaars”. Een zware term die verkeerd gebruikt kan worden om de vervolgingen in sommige landen vast te houden of zelfs te verscherpen.

Hoe ging het opstellen van die brief nu in zijn werk?

Een kleine groep functionarissen besloot een vrij haastig geschreven document te laten goedkeuren door paus Franciscus, net voor hij vertrok naar Irak voor een historische reis. Die haast heeft twee redenen. Eerst en vooral zijn er steeds meer stemmen binnen de Duitse synode die spreken over een mogelijk schisma, een scheuring, omdat de relaties (intern en met Rome) steeds verder verzuurd dreigen te worden. De brief was dan ook een mislukte poging om deze discussies te bezweren.

Daarnaast is er de documentaire “Francesco” die op 26 maart verscheen, en het leven vertelt over deze paus. In die documentaire doet hij onder meer de uitspraak dat hij voorstander is van een wettelijk contract voor mensen van hetzelfde geslacht, om hen beter te beschermen. Er worden ook beelden getoond hoe Franciscus vriendschappelijk spreekt met een homopaar, en hen bemoedigt.

Documentarul „Francesco”, despre Suveranul... | News.ro

Het is dus duidelijk dat de brief geen sluitstuk vormt van de discussie, en dat Bonny, die elf jaar werkte in het Vaticaan, zeer goed weet waarom hij boos is. “De kwaadheid is gezakt, maar de overtuiging is sterker geworden”, zei Johan Bonny een week later, in de Zevende Dag, na zijn eerdere reacties.

De gedachte ““Roma locuta est, causa finita est” (“Rome heeft gesproken, de zaak is gesloten”), die de brief uitdraagt is door de snelle interventie van verschillende kerkleiders dan ook van de baan. Het centralisme wordt niet langer gepikt, en zowel de wijze van besluitvorming als de toon van de brief worden hiermee ook bekritiseerd en verworpen.

Ook in Duitsland zijn de leden van der synodale weg niet opgezet met de brief. Reeds 2600 pastores en kerkleiders gaven aan – net zoals de Belgische bisschoppen – om homoseksuele stellen verder te blijven zegenen. Het bisdom Keulen voegde daaraan toe:

“Met haar op 15 maart 2021 gepubliceerde verklaring maakt de Congregatie voor de Geloofsleer in Rome zichzelf tot de heerser over wie Gods zegen kan reiken, aldus het Federale Presidium. Dat is ongepast en verkeerd. Ondanks de uitgesproken wil om homoseksuele mensen te accepteren, marginaliseert, beledigt en kwetst de verklaring van de Congregatie voor de Geloofsleer hen. “We verwerpen het verbod op de zegening van partnerschappen van hetzelfde geslacht en zien de verklaring als een hernieuwde verstoring van het synodale pad”, zei de sociale vereniging in haar verklaring “Verander machtsstructuren! Maak zegeningen mogelijk! Vervolg het synodale pad!”.”

De schade is niettemin zeer groot

Velen laten hun naam nu schrappen uit het doopregister, en anderen keuren af of veroordelen scherp tot zeer scherp. Kleine groepen traditionalisten wijzen de kritische stemmen af, maar lijken verzwakt, vooral in Westerse landen. Onder paus Benedictus XVI kregen deze nog vrij spel, maar hun strategie heeft gefaald, en dreigt nu afgezworen te worden door vele kerkleiders. Fernand Keuleneer verwierp het standpunt van de bisschoppen, na het paasinterview met kardinaal Jozef De Kesel, en nam het woord “schisma” voor het eerst in de mond. Desondanks lijkt het nu aan de meer hervormingsgezinden om hun stem te laten horen. Paus Franciscus zwijgt, en dat zegt ook wat. Aan Kerknet gaf hij wel een interview dat pas in de tweede helft van mei verschijnt. Maar eerder dan antwoorden wijst het zwijgen van deze paus op het goedkeuren van een debat.

Een eerste poging om te “klasseren” is te zwak

Tertio meldde dat Franciscus – weliswaar in meer omfloerste termen – vlak na het incident reeds het volgende uitsprak tijdens een gebedsdienst: “We moeten zaden van liefde zaaien, niet met vluchtige woorden maar door concrete, eenvoudige en moedige voorbeelden, niet met theoretische veroordelingen maar met gebaren van liefde, zelfs als de grond droog is vanwege misverstanden, moeilijkheden of vervolging of claims van wettisme of klerikaal moralisme. Dit is kale grond.”

Maar los van deze eerste, eerder vage kritiek, zal Franciscus meer moeten doen om de gemoederen te bedaren. Voor velen is dit niet voldoende. Of zoals Johan Bonny het zei: “de Kerk moet aanvaarden dat er keuzes worden gemaakt die niet op elk continent of land hetzelfde zijn, of gelijktijdig ingevoerd moeten worden.” In die zin sluit hij zich aan bij de “geest” van de synodale weg in Duitsland, en maakt hij duidelijk dat het debat open moet blijven.

Franciscus is niet de grote hervormer op doctrinair vlak

Voor velen is hij onmiskenbaar een teken van hoop, waarbij hij opkomt voor het milieu, het herstel of de bevordering van de banden met andere levensbeschouwingen, en waarbij hij steeds oproept voor een betere bescherming van vluchtelingen. Geen symboolpolitiek maar authentiek leiderschap met globale impact.

Op retraite tijdens de Laudato Si' Week - Jezuieten

Maar binnen zijn kerk is hij eerder traditioneel, en niet hervormingsgezind op het vlak van de leer, laat staan revolutionair. Die moeilijkheid ondervindt hij nu de kerken in enkele Westerse landen het signaal geven dat ze meer verwachten dan symbolische woorden en gebaren. De blik van Franciscus op de groeigebieden in Zuid-Amerika, Afrika en Azië, lijkt een bittere pil te worden voor sommige Europese landen, die aanvoelen dat de focus verschuift, weg van het Europese continent.

We mogen echter niet vergeten dat Franciscus een Zuid-Amerikaan is, een gebied waar het debat meer van onderuit gevoerd wordt dan in andere continenten. Het is niet onwaarschijnlijk dat Franciscus daarom voorlopig laat betijen, en vooral luistert. Hij is het immers gewoon dat een stevige ruzie vaker meer soelaas brengt, dan het onderdrukken ervan. Het zit, als het ware, in zijn DNA.

Geloofsgemeenschappen zullen inclusief zijn, of zullen niet zijn

Hoe het ook zij, het lijkt duidelijk dat alle geloofsgemeenschappen de grondwet boven zich uit zien stijgen, en dat godsdienstvrijheid niet de vrijgeleide zal blijven krijgen om groepen of individuen uit te sluiten. “Religieuze regels staan niet boven de wet” zei een Belgische rechter nog enkele weken geleden, na het proces tegen de Jehova-getuigen. De voorbode van nog meer discussie, onder meer over de subsidies voor de geloofsgemeenschappen in onze land.

Niet dat de Kerk zou opveren, maar het zou een wereld van verschil maken, vooral voor de LGBTQAI-gemeenschap, indien geloofsgemeenschappen zich uitspreken voor meer inclusie, die de erkenning van de gelijkwaardigheid van elke mens – ongeacht seksuele voorkeur, ras of geloof – onderstreept en intern integreert. Willen de Kerk – en bij uitbreiding alle geloofsgemeenschappen – hun maatschappelijke relevantie behouden, dan zal het tempo van het debat moeten opgevoerd worden.

Thomas Holvoet