Het ‘rijk der vrijheid’ in het verschiet: verlangen en tegelijk hoeden voor overtrokken verwachtingen

Koen Lemahieu, politicoloog, stelt vraagtekens bij de idealisering van de periode voor corona, schetst vier uitdagingen die ons te wachten staan na deze crisis en roept op om elkaar nabij te zijn met een citaat van Levinas, die het treffend verwoordde in zijn pleidooi voor een betere en humane omgang tussen mensen: “het is niet jij die de wereld een plaats geeft, maar het is de Ander, die jou aanspreekt, appelleert en jou een plaats geeft.”

We moeten kort op de bal spelen, voortdurend

Laten we om te beginnen de optimistische kaart trekken: ergens voor of na zomer keren we terug naar het ‘rijk der vrijheid’, de wortel die de politieke leiders van het land ons beloven om tot dan op onze tanden te blijven bijten. En gelijk hebben ze. Perspectief geven is nodig in deze barre tijden. Iedereen moet een stuk van zijn vrijheid opgeven in functie van het algemeen belang, en dit is voor de ene al moeilijker dan voor de andere, en iedereen heeft zijn redenen om zich meer of minder aan de maatregelen te houden.

Zijn de maatregelen altijd 100% in proportie? Nee. En dat kan ook niet. De politieke leiders beschikken niet over een draaiboek – of een ‘business continuity plan’ om het in bedrijfstermen te zeggen – om dit coronavirus het hoofd te bieden. Niet alles kan 100% evenwichtig zijn. We moeten kort op de bal spelen en hebben niet altijd voldoende tijd om diepgaande studies te verrichten en alle mogelijkheden tegen elkaar af te wegen.

Ad-hoc budget approach reflects Coalition's misunderstanding of the arts

De uitdagingen die zich stelden voor deze crisis waren er voorheen reeds

Wat mij de laatste tijd wel meer en meer zorgen baart, is ‘idealisering’ van het pre-coronatijdperk dat het vooruitzicht van het ‘rijk der vrijheid’ met zich mee brengt. Zoals gezegd, perspectief is nodig voor de bevolking, maar deze wortel verhult ook een resem aan maatschappelijke uitdagingen waar we in het ‘pre-coronatijdperk’ mee af te rekenen hadden en die niet weg zullen zijn in het ‘post-coronatijdperk’. Integendeel. De uitdagingen zijn door de coronacrisis nog groter geworden en oplossingen zullen opnieuw de nodige wendbaarheid vragen aan een bevolking die momenteel onderhevig is aan veranderingsmoeheid. Ik noem 4 uitdagingen die er voor mij uitspringen:

Vooreerst wacht ons een gigantische uitdaging om de klimaatcrisis aan te pakken. Door de coronacrisis is dit probleem naar de achtergrond verdrongen, maar daarmee niet opgelost. De klimaattop in Glasgow werd uitgesteld tot november 2021, maar de aanpak van de klimaatcrisis laat helaas geen uitstel toe. De urgentie gaat niet weg en de afspraken in het Akkoord van Parijs moeten worden nagekomen.

Environment and climate change | UNICEF

De Europese Commissie engageerde zich daartoe in de ‘European Green Deal’. De uitvoering is belangrijk, zeker nu lobbyisten uit verschillende landen het klimaat-en milieubeleid proberen af te zwakken onder het voorwendsel van de aanpak van gezondheidscrisis en de economische recessie. De European Green Deal en de aanpak van de pandemie kunnen net wel hand in hand gaan. Werk op de plank dus.

De digitale revolutie mag de kloof niet dieper maken

Een andere uitdaging is digitalisering. De pandemie heeft deze tendens een stevige duw in de rug gegeven. Helaas zijn er nog heel wat mensen die moeite hebben met de digitale (r)evolutie, met als gevolg dat de digitale kloof in de bevolking steeds groter wordt. Recent onderzoek heeft aangetoond dat 40% van de Belgische bevolking kwetsbaar is voor de toenemende digitalisering van de samenleving: door onvoldoende kennis, doordat de toepassing niet genoeg op hun maat is, of door een gebrek aan middelen zoals een vaste internetverbinding, computer of smartphone.

Dit leidt (op termijn) tot armoede. De oplossing zal eruit bestaan om de digitale hulpmiddelen toegankelijker te maken door o.a. begeleiding aan te bieden op publieke plaatsen én door digitale vaardigheden van deze grote groep burgers te vergroten. Ik zie nu al dat verschillende centrumsteden hier beleidsmatig op inzetten, bv. in de stad Roeselare waar ikzelf werkzaam ben.

Een grote uitdaging: het behouden van de welvaart

Een derde uitdaging waarbij ik wil stilstaan is de inkomenskloof die de laatste jaren steeds sterker wordt: rijk wordt rijker en arm wordt armer. De terugkeer naar het ‘rijk der vrijheid’ zal deze kloof nog vergroten in aantal want dat ‘rijk’ dreigt voor meer dan een kwart van de bevolking een zuur bijsmaakje te krijgen. Restauranthouders, caféhouders, uitbaters van fitnesscentra, zelfstandigen in de vrijetijdssfeer en zoveel meer zijn economisch en psychologisch door een donkere periode gegaan. Zij hebben zwaar afgezien, en de algemene verwachting is dat er een regen aan faillissementen gaat komen.

4.7 per cent increase in child poverty in the West Midlands | Express & Star

De vraag die we ons dan ook allemaal stellen is: hoeveel zaken starten post-corona weer op? En gaan ze voldoende werkvolk vinden om de zaak draaiende te houden? En kunnen ze heropstarten op een economisch rendabele manier? Onlangs doken in de media cijfers op van een dreigende inkomenskloof in de samenleving als gevolg van de coronacrisis. 70% van de werkende bevolking heeft zijn inkomen zien gelijk blijven of (relatief) zien stijgen (o.a. door minder uitgaven tijdens de coronacrisis), terwijl 30% zijn inkomen heeft zien dalen, en dan vooral de mensen werkzaam in de vrijetijdssector. Naast de genoemde digitale kloof lijkt ook deze kloof nog groter te worden en tot meer armoede te leiden. Een beleid, waarbij solidariteit de rode draad vormt, dient een groot deel van het antwoord te zijn.

De vereenzaming is een feit en vraagt hersteltijd, maar zal die tijd er zijn?

Tot slot lijkt voor mij één van de grootste uitdagingen in de huidige tijd deze van de vereenzaming in de samenleving. Uit onderzoek blijkt dat die zowel oud als jong treft. En nu is corona er ook nog eens bovenop gekomen. Hoe pakken we dat aan? Voor het oplossen van het klimaatprobleem weten we ongeveer wat we moeten doen, maar de aanpak van deze uitdaging doet ons in de haren krabben. Bovendien zijn het vaak dezelfde groepen in de samenleving – ouderen, alleenstaanden en jongeren – tijdens corona getroffen door de maandenlange sociale isolatie. De gevolgen hiervan zullen niet min zijn. Professor Elke Van Hoof haalde het onlangs nog aan: +/- 25% dreigt blijvende mentale gevolgen te ondervinden van de (weliswaar noodzakelijke) coronamaatregelen.

Hoe lang duurt een burn out? - Tips om je herstel te verkorten

Er zal hersteltijd nodig zijn, inzet van hulpverleners en het voorzien van de nodige sociale voorzieningen om deze mensen er bovenop te helpen.’ En het zullen er veel zijn. Laten we daarom in de eerste plaats, en in eerste lijn, elkaar helpen: luisteren, samen tijd doorbrengen en activiteiten plannen die energie geven. Hulp in de eerste lijn is het meest effectief en zal vermijden dat de geestelijke gezondheidszorg, op haar beurt, overbelast geraakt. Zoals de Frans-joodse filossof Emmanuel Levinas het treffend verwoordde in zijn pleidooi voor een betere en humane omgang tussen mensen: “het is niet jij die de wereld een plaats geeft, maar het is de Ander, die jou aanspreekt, appelleert en jou een plaats geeft”.

Koen Lemahieu

Foto artikel: Uit de film “Les Intouchables” met Omar Sy en François Cluzet