Heb je wel begrip voor mij?

Het is een vrij beladen vraag: “heb jij wel begrip voor mijn situatie?” Maar ook omgekeerd hoorden we wellicht nooit zo vaak de uitspraak: “ik heb begrip voor …(vult u zelf maar in)”, tijdens deze pandemie. Maar wat doe je met zo’n uitspraak, of zo’n vraag, als er vervolgens niets mee gebeurt? Of kan het ook zijn dat “begrip” verkeerd “begrepen” wordt?

Nog nooit hoorde ik zo vaak bovenstaande uitspraak of vraag. En dat zet een mens aan het denken. Want waar de vraag gesteld wordt is er wellicht een tekort. En zeker nu is dat wellicht het geval.

Allemaal worden we momenteel op onszelf teruggeworpen, en op lange termijn merk je dat meer mensen wat in zichzelf getrokken leven. Op zich is dat niet erg, maar als je doordenkt dan weet je dat eenzame eilandbewoners zoals Mauro, minder voeling hebben met de Ander. De voelsprieten om zich in de schoenen van de ander te kunnen verplaatsen lijken wat verdoofd. Het zal dus hersteltijd vragen om deze vaardigheid terug meer te gebruiken.

Begrip tonen is niet hetzelfde als begrip hebben

Begrijpen veronderstelt eigenlijk niets. Je kunt het te pas en te onpas uitspreken maar er gaat helemaal geen belofte van uit. In die zin kan het soms aanvoelen als een vriendelijke uitdrukking waar je als lijdend onderwerp weinig mee kunt aanvangen. Al hoeft het ook niet zo negatief te zijn.

Iets begrijpen van de ander is vaak een eerste stap. Elke mens heeft zijn of haar besognes en dat maakt het soms uitdagend om elke situatie te aanvaarden. Het vraagt m.a.w. een inspanning om “te begrijpen”. En soms is en blijft het gewoon onmogelijk omdat het stuit op eigen waarden- en normenkaders, of principes die een bepaalde reden of historiek hebben: trauma’s bijvoorbeeld.

Begrip tonen is de stap die kàn komen, maar niet hoeft. Het is mooi indien mensen een actieve daad koppelen aan het hebben van begrip, maar het is soms ook niet mogelijk.

10 Tips voor meer begrip en empathie – De kracht van mensen

Maar begrip tonen vraagt tijd

Soms gebeurt het pas aan een sterfbed dat een familielid een vorm van begrip uitspreekt en toont over een bepaalde geschiedenis, die soms decennialang bleef hangen. Maar eens het uitgesproken is kan het wonderen doen met de persoon die het wou ontvangen, en die het nodig had om verder te kunnen.

Tijd is dus een sleutelbegrip in het leren begrijpen van (on)mogelijkheden. En dan nog is er geen garantie. Begrip mogen ontvangen is nooit af te dwingen, en het vraagt – vaak aan beide kanten van de dialoog – een grote portie geduld.

Begrip tonen vanuit een machtsongelijkheid is een ander verhaal

Indien je baas “begrip” uitspreekt ben je er niks mee zolang een bepaalde situatie niet verandert. Dan is begrijpen een hol begrip, en kan het zelfs misbruikt worden om naar de buitenwereld toe een ander verhaal te brengen dan wat je – als leidinggevende – in werkelijkheid meent en doet. Dat kan ook in een vereniging, een jeugdclub, ouder en kind….

Niet dat de machthebber er wakker van ligt, maar eigenlijk begeeft hij of zij zich dan in een schizofrene en soms hypocriete situatie. Een situatie die kan leiden tot geweld en machtsmisbruik, in de meest brede betekenis van het woord.

Meer inlevingsvermogen tonen? 5 zinnen | Gesprekstechnieken.com

Een vertrouwenskwestie

Het is dus een vertrouwenskwestie. En het is wellicht zo dat velen een stuk vertrouwen verloren zijn. Als begrip tonen een relationele act is, waarmee je tegemoet komt aan het tekort van de ander, dan is het normaal dat mensen afhaken indien ze merken dat je je belofte niet nakomt. Je merkt het ook in de economie of t.a.v. de overheid dat begrip een zeer snel gebruikt gezegde is, waar geen enkele waarde – laat staan gevolg – aan vasthangt.

Begrijpen: het kan soms gewoon ook niet

Als begrijpen betekent dat je ten volle moet voelen wat de ander meemaakt, dan kan dit eenvoudigweg nooit want je bènt de ander niet. Je kunt je enkel beroepen op inlevingsvermogen en op wat je hoort of ziet. Maar dat betekent geenszins dat je de ander ten volle kunt begrijpen in haar of zijn situatie.

Het kan ook zijn dat je kunt aantonen waarom je iemand niet begrijpt. Dat merk je in dagelijkse discussies tussen mensen. Niet-begrijpen kan soms een aanleiding zijn tot een oplossing, op voorwaarde dat het recht doet aan het tekort van de ander. Als je dat niet doet neem je gewoon de macht. En soms kan dat nemen een beveiligende ingreep zijn, maar soms ook een bedreigende. Een ouder die zijn kind aanspreekt op een fout is iets ander dan een baas die het loon van zijn werknemer maar niet betaalt.

De verwachtingen lager leggen?

Ik denk het niet. Nee, we mogen niet verwachten dat iemand een noodlijdende ten volle begrijpt – zoals in de vorige paragraaf beschreven – maar we mogen wél verwachten dat er een zichtbare inspanning gebeurt om er naar te streven.

Dat kan stap per stap, en met bochten en heuvels, zoals zo vaak in een menselijk bestaan. Maar het kan niet zijn dat het uitspreken van begrip zonder gevolg blijft nadat je het tekort, als noodlijdende, verschillende malen hebt uitgelegd. Op dat moment ontstaat een vertrouwensbreuk en bij de vraagsteller een gelatenheid, of soms opstandigheid.

Begrip hebben of tonen…het blijft een moeilijke kwestie. Maar wanneer het te pas en te onpas gebruikt wordt, als scherm voor de eigen onkunde of om de eigen machtspositie te bewaken, is er tegenspraak nodig, en zelf protest. Begrijpen mag dan wel geen belofte veronderstellen, maar het mag ook geen reden zijn om het daarbij te laten, wanneer het lijden blijft.

Thomas Holvoet