De gevangenschap van een pandemie

Een vriend vroeg me onlangs: “ken jij voorbeelden van mensen die zich opgesloten hebben uit angst voor het virus?” Het antwoord daarop is helder: “ja”. Veel mensen dagen plots terug op, alsof er niks gebeurd is. Maar er is iets gebeurd. Alleen weten we niet wat. Wat is er gaande, wie waren de mensen die zich gedurende 15 maanden nagenoeg afsloten van de buitenwereld, en waarom is dat vooral voor kinderen een probleem.

De stress, de spanning en de angst zitten nog in ons lijf

Voor sommige mensen begon de angst reeds vroeg tijdens de pandemie. Gezinnen en individuen sloten zich voor lange tijd af, soms een (noodzakelijke) keuze, maar soms ook niet. Tijdens de eerste lockdown in 2020 was dit ergens nog begrijpelijk. We hadden toen immers geen zicht op de ware impact van het virus. Maar toen er meer duidelijkheid kwam en de verwarring tegelijk toenam, mede door tegenstrijdige berichtgeving en weifelende politici, besloten sommigen zich blijvend af te sluiten, tot de storm zou gaan liggen. “Je weet maar nooit”, vroegen sommigen zich af. En: “we nemen het zekere voor het onzekere”.

De weerbots moet nog komen

Sommige facetten van de mentale ellende moeten nog op het bord van de samenleving komen want na de zomer volgt wellicht een mentale en fysieke weerbots. Wie luistert naar de psychologen op het werkveld weet dat die nu reeds gaande is met lange wachtlijsten als gevolg. Veel mensen geven ook aan gewoon doodmoe te zijn, en hunkeren naar vakantie. Maar of dit voldoende herstel zal bieden?

Veel mensen hadden de eerste lockdown nochtans als vrij positief ervaren en begrepen niet dat mensen zo te lijden hadden gehad. Maar ook omgekeerd was er onbegrip voor dit gevoel van verbeterd welzijn in de beleving. Toen begon de zomer. Toen kwam de herfst en daarmee de lange tweede periode die 8 maanden zou duren. Bij velen gingen de deuren toen steviger dicht. De dagen werden korter, kouder en de contacten armer. Wie waren deze mensen?

COVID-19 Lockdowns Have Been Hard On Youth Locked Up | WOSU Radio

Smetvrees

Toch vreemd dat we het nooit gehad hebben over mensen met smetvrees tijdens deze pandemie (die vooralsnog niet voorbij is). Nochtans leven ongeveer 2,6% van de mensen met OCS (een Obsesief-Compulsieve Stoornis). Dit betekent dat er ongeveer 300 000 mensen te lijden hebben aan deze problematiek.

OCS bestaat in velerlei varianten, maar smetvrees is er één van. Dat ze de handen proper moeten houden is voor deze mensen geen opdracht maar een uitdaging, want ze voelen dat ze niet te kiezen hebben. Dat deze groep zich tijdens de pandemie haast opgesloten heeft is een feit. Of de groep toegenomen is zal verder onderzoek moeten uitwijzen. Sowieso leiden deze mensen een vrij geïsoleerd bestaan. Indien de dwang het overneemt van het normale functioneren is er geen keuze meer, en dus ook….geen contact meer. Twee zaken die ons elke ingepeperd werden: geen contacten onderhouden en handen wassen. Dat deed deze groep dus allang, maar de motieven liggen ergens anders.

Wisten de experten dan niet dat dit implicaties zou hebben voor deze groep? Jawel. Ook de reguliere media is zich daarvan bewust, maar laat ons eerlijk zijn: “there was no alternative”. Dat dit naschokken zal geven is evident, en het zal de geestelijke gezondheidszorg zijn die deze groep nu en in de toekomst zal moeten stutten.

Bram Vermeulen met “Doodgewone jongen” waarbij hij OCS muzikaal een stem gaf.

Prikschrik

Ook over die groep werd nooit gesproken. Nochtans maken ook zij 10 à 20% van de bevolking uit. Niet dat ze een prik daarom ten allen tijde zouden weigeren, maar er komt heel masseerwerk bij kijken om de stap te zetten. Prikschrik wordt pas een groter probleem indien het een prikfobie wordt. Die groep overweegt het zelfs niet om een vrij kleine maar niettemin “invasieve” ingreep te overwegen, de angst is simpelweg te groot. Het probleem tijdens de pandemie was, dat haast elk artikel naalden in beeld bracht. Op redacties werd dat slechts zelden bij stil gestaan. Het noopte bepaalde mensen alle media te weren, met uitzondering van de radio.

Wisten de experten dit? Uiteraard. Maar ook hier: “there was no alternative”.

Kind met prikangst: wat kun je doen? - Radar - het consumentenprogramma van  AVROTROS

Bepaalde partijen hebben vrij veel leden met twijfels

Uit een recent onderzoek wist VRT Nws te vertellen dat de vaccinatiebereidheid bij mensen met een politieke voorkeur voor Vlaams Belang of Groen het minst geneigd zijn een prik te aanvaarden. Pas op, die cijfers blijven relevant hoog (omtrent de 70% bij beide groepen), maar het is significant dat dit één van de weinige tabellen is waar deze twee partijen ongeveer gelijk scoren. Toch is er een gemotiveerd verschil.

Traditioneel zijn kiezers van het Vlaams Belang meer wantrouwig tegenover overheidsinstellingen. In deze kringen ging fake news en de woede hand in hand. Dit heeft er voor een stuk toe geleid dat minder mensen, binnen deze groep, bereid zijn zich te laten vaccineren.

Maar ook kiezers van Groen hebben twijfels. En dat verbaast; en ook weer niet. Want ook in deze groep zijn leden te vinden die zich afgekeerd hebben van alles wat de overheid levert en vertelt. Daarenboven zijn er leden die zich strikt houden aan natuurlijke levensvormen en/of geneeskunde, die soms vrij rigide kunnen overkomen voor buitenstaanders. De goede bedoelingen van deze groep zijn groot, maar er is ook ingegroeide afkeer van de Big Pharma en die houding gaat soms uit de bocht. Een grote groep anti-vaxxers zijn dan ook, omwille van die reden, hier te vinden. Ze vertrouwen de vaccins eenvoudig weg niet, en hebben daar vaak ook argumenten voor. Fact Check Vlaanderen en veel andere fact checkers haalden alles uit de kast om de meest vreemde theorieën uit de wereld te helpen.

Het zijn twee groepen die vanuit verschillende motieven de deur dicht deden en zich slechts lieten zien via sociale media. Maar de meesten bleven stille vogels die kwaad waren en/of overtuigd van een bepaald idee.

We must listen to, not dismiss, anti-vaxxers | The Independent

Maar ook mensen met een angststoornis hadden te lijden

De beperkingen om zich vrij te bewegingen, en het soms harde optreden van de overheid om iedereen in de pas te doen lopen waren voor mensen met een angststoornis vaak ondraaglijk. Omgaan met restricties doe je eerst en vooral samen. Maar als er geen samen meer is (zeker vanaf oktober was dit zo) dan is de neiging groot om zich te verschuilen in de eigen woonst, en onder vele voorwendselen niet langer buiten te komen. Andere vluchtten eenvoudigweg naar het buitenland (toen het nog kon), maar gezien de pandemie haast overal toesloeg was het moeilijk een plek te vinden waar Covid niet zichtbaar of aanwezig was.

Voor mensen met een angststoornis zijn het vooral triggers die leiden tot angst een probleem. Ook bij hen gingen alle lichten uit. Of er ontstond net een té grote focus op media waardoor de angst enkel vergrootte. Angst om besmet te geraken of om een naaste ziek te maken leidde vaak tot schuld-inducerend gedrag, maar dan ten aanzien van zichzelf. En dan is het zeer logisch dat veel mensen zich eenvoudigweg opsloten.

Tot er kinderen bij betrokken worden

Dat volwassenen te worstelen hadden was en is duidelijk, maar de kinderen van deze volwassenen hadden te volgen.

Zij vormen wellicht de meest ongeziene groep, omdat ze ook geen stem en (vaak) geen spreekrecht hadden en hebben. Veel mensen vinden dit evident, maar binnen tien jaar zullen we ook hen aan het woord horen over wat ouders hen opgelegd hadden tijdens de pandemie, zonder enige vorm van sociale controle. Kinderen zijn ongekend in hun mogelijkheden om rechtop te veren en te overleven. Ze kunnen ook niet anders. In wezen zijn we trouwens allemaal overlevers van onze eigen opvoeding, want niemand is zonder kwetsuren, en dat hoeft ook niet.

Maar dat dit gebeuren zal nazinderen staat vast. En het gaat hierbij niet enkel over misbruik, in al z’n vormen, partnergeweld of mishandeling, maar ook om té symbiotische relaties tussen ouder en kind. Voor vele kinderen die in de leeftijd tussen 1 en 3 moesten opgroeien, tijdens Covid, is dit een groot vraagstuk. Omdat dit meer verdieping nodig heeft komen we hier op terug in een toekomstig artikel.

Coronavirus drives some millennials home to their parents - Vox

Maar wanneer gezinnen of individuen zich opsluiten met een kind, en de context ontbreekt om correctie aan te brengen, dan kan de schade dus groot zijn. Kinderen kunnen, indien een verwrongen situatie té lang aanhoudt, vleugellam worden en zelfs niet meer geloven dat ze ooit zouden kunnen wegvliegen uit het nest, laat staan vliegen.

Religieus sektarisme

Ook hier was er veel aan de hand. Een manier om mentaal te ontsnappen aan deze pandemie, of om innerlijk te overleven, was zich toe te vertrouwen aan zeer strenge levensbeschouwingen, die soms religieus zijn, en soms ook niet. Ook hier is het bijna niet te meten hoe groot de schade is, of kan zijn. Maar Staatsveiligheid gaaf reeds aan in haar laatste rapport dat dit probleem nieuwe aandacht verdient.

Ten slotte mogen we niet vergeten dat een grote groep ouderen reeds eenzaam waren voor de pandemie, en nu 15 maanden stilte en (soms) betekenisloosheid moesten ervaren, bovenop hun alleenschap. Dat dit vragen deed rijzen (die er vooraf reeds waren) over de zin van de laatste levensfase is een open deur intrappen.

Opgeteld: werk aan de winkel

Iedereen kent wel iemand die te lijden had en zich op een vrij rigide wijze, min of meer, voor een korte of langere tijd, afsloot van de samenleving, tijdens deze pandemie. Sommigen ervaarden dit als een verademing. Ze kregen eindelijk de kans om uit de ratrace te stappen en kunnen het nu zeer moeilijk aan het oude tempo terug op te nemen. Zij zijn bij de eersten die de spreekkamers van psychologen overspoeld hebben en nog steeds overspoelen.

Maar het ongeziene komt vaak pas veel later aan bod. Canvas begint best nu al na te denken over een reeks die inzoomt op deze groep, onszelf én de overheid responsabiliseert door getuigenissen over wat ongezien bleef. De schaamte over mentaal lijden is een oud Vlaams zeer. Maar binnen enkele decennia staan onze bibliotheken wellicht vol met studies en getuigenissen die we vol verbijstering zullen lezen.

Deze samenleving wacht best niet te lang om de sociale cohesie te herstellen. Zoniet komen we binnen enkele jaren mensen als Hiroo Onoda tegen die, gevlucht naar een eiland, niet wist dat de oorlog voorbij was. Hiroo Onoda werd pas in 1974 gevonden en werd uiteindelijk overtuigd dat de Tweede Wereldoorlog allang verleden tijd was. Het zal je maar overkomen.

Ik moest zo lang in een koud bad dat ik er kreupel uit kwam' - RTV Drenthe
Het gezin dat in het Nederlandse Ruinerwold verborgen hield, tien jaar lang

“De kinderen van Ruinerwold”, een documentaire over een gezin in Nederland dat zo’n 10 jaar in het verborgene leefde, onder dwang van een vader die zich god en meester voelde, biedt een beklemmende inkijk over de non-keuze van de beslotenheid, en de gevolgen hiervan. Deze documentaire, waarbij enkele kinderen zelf aan het woord komen, is nog tot 27 juni te bekijken op VRT Nu.

Thomas Holvoet