Pater Damiaan en zijn quarantaine

Toen ik in het voorjaar van 2020 suggereerde dat onze Grootste Belg, Jozef De Veuster, misschien wel de patroonheilige was van deze pandemie – waarbij ik zijn moed onderstreepte – kreeg ik het verwijt van een gerenommeerd katholiek recensent “dat ik een potentieel moordenaar zou worden indien ik de maatregelen niet zou volgen”. De levenswandel van Damiaan werd echter grondig uit de doeken gedaan in het tijdschrift “Communio” waaruit blijkt dat pater Damiaan bepaalde redenen had om de quarantaine-maatregelen in vraag te stellen.

Pater Damiaan (1840-1889) vertrok vrijwillig op 10 mei 1873 naar Molokaï, een eiland nabij de zogenaamde Sandwich-eilanden nabij Hawaii, die uitstekend dienst deden om mensen, die melaats geworden waren, onder quarantaine te plaatsen. De mensen konden onmogelijk ontsnappen en omgeven door de zee zaten ze in een groot isolement. Voor de meesten die er belandden betekende een dergelijke overplaatsing een definitief afscheid van familie en vrienden. Zo werd op het vasteland gezegd: “maak je voor Molokaï klaar als voor je begrafenis, maak je testament”.

Opmerkelijk: quarantaine heeft lepra nooit doen verdwijnen

Het beleid dacht de ziekte definitief uit te roeien door dit soort drastische maatregelen. Maar niks is minder waar: lepra bleef bestaan en na de dood van Damiaan verlieten de overheden deze strategie door in te zetten op andere maatregelen. Gelukkig ging dit gepaard met de ontwikkeling van werkzame geneesmiddelen. Je kunt dus onmogelijk stellen dat quarantaine een domme maatregel was en is, maar indien ze onttrokken wordt van alle humaniteit kan en moet ze in vraag gesteld worden.

Zo blijft het een zeer donker blad in onze gezondheidszorg dat mensen alleen moesten sterven. Veel religieuzen, uit alle mogelijke religieuze strekkingen, maar ook verpleegkundigen, kozen ook nu voor stil verzet, en hielden de handen vast van zij die eenzaam stierven. Hoeveel onder hen gestorven zijn zal wellicht nooit geweten zijn. Italië alleen al telt enkele honderden gestorven priesters. Over de verpleegkundigen weten we weinig tot niks.

Zoomed Out,' 'Lonely,' and 'Tired': Hours online with little social  interaction wear on Penn students | 34th Street Magazine

Damiaan wou naar de biecht

Ja, hij was een held omdat hij bij zijn mensen wou blijven, maar er zat ook een religieus motief achter zijn verzet. Zo voelde hij zich enorm gekweld door de afzondering omdat hij niet langer mocht spreken met zijn biechtvader. Of, om het profaan uit te drukken: hij miste menselijk contact en vond het vreselijk dat hij de enige priester was op het eiland.

Hij schreef onder meer naar zijn broer dat hij zich droefgeestig en zwaarmoedig voelde op zijn vorige werkplaats Kohola. Maar nu was het een andere problematiek die hem tergde. Zijn eenzaamheid was eenvoudigweg een gevolg van een tekort aan menselijk contact, in zijn geval met een medebroeder.

Hij kwam ook vaak in gewetensnood in het maken van beslissingen – die hij steeds alleen moest nemen – en vanuit die vertwijfeling overtrad hij meermaals de quarantaine. Zo ging hij soms prediken op een ander eiland om middelen op te halen voor de mensen op Molokaï.

Maar steeds meer werd het hem moeilijk gemaakt

De autoriteiten kwamen dit uiteraard te weten en zo werd zijn vrijheid steeds verder ingeperkt. Zo deed zich in 1873 een vrij dramatisch tafereel voor waarbij het hem verboden werd door de kapitein om van boord te gaan om de biecht uit te spreken. Damiaan voelde zich wellicht erg benauwd en schreeuwde vanop het dek van het schip naar zijn overste zijn gewetensnood uit. Om enige privacy te behouden schreeuwde hij zijn biecht uit in het Frans.

Editiepajot : HERNE – Kerstspel rond pater Damiaan spreekt ook de mensen in  Herfelingen aan

Even later kreeg hij een medebroeder, maar deze vertrok in 1885 nadat Damiaan zelf melaatse was geworden. En toen dit nieuws wereldwijd de ronde deed beleefde hij de meest pijnlijke quarantaine, in navolging van de velen die hij verzorgd had op het eiland. Zijn oversten verboden hem trouwens het eiland nog te verlaten.

Op 30 december 1885 schreef hij aan zijn bisschop: “ik mopper een beetje tegen de wat tirannieke manier waarop mijn overste me hier wil opsluiten.” Zijn reactie is zeer menselijk en doet ons denken aan wat sommigen lieten horen tijdens de huidige pandemie.

Maar Damiaan kreeg geen gehoor. Wel in tegendeel. Hij kreeg deze woorden terug van zijn overste: “Als u op uw stuk blijft staan, zou dat voor ons het bewijs zijn dat u geen tact of liefde hebt voor uw naasten en dat u alleen naar uzelf kijkt. Er is teveel egoïsme bij u en ik hoop dat al die gevoelens niet in uw hart leven of in uw hoofd.”

De andere gevolgen van een quarantaine

Die laatste opmerking kon je in 2020-2021 zeer vaak terug horen, toen mensen de quarantaine-maatregelen omwille van de zorg voor de naasten of uit psychisch nood moeilijk vonden en in twijfel trokken. Het is terecht dat die mensen gewezen werden op hun verantwoordelijkheid ten aanzien van hun naasten. Maar het is zeker niet zo dat we de andere ellende mogen miskennen. Zoals een psychologe me onlangs zei: “Pas lang na deze pandemie zullen we echt zien hoe groot de psychische schade is bij bevolking.” Schermen met de aanwezigheid van sociale media als enig alternatief is daarbij nefast om een maatschappelijk debat ten gronde te kunnen voeren.

How To Combat Loneliness In The Midst Of A Pandemic

Damiaan leerde ons wellicht dat verzet niet helpt, maar dat het wel leeft in elk van ons. En dat dit verzet komt vanuit een nood die, wanneer ze langdurig blijft bestaan, tot schade en schande kan leiden. Maatregelen volgen is één zaak. Maar in een democratie moeten we waakzaam blijven dat het tijdelijk inperken van bewegingsvrijheid niet in vraag gesteld zou mogen worden. Sterven in volstrekte eenzaamheid is daarbij de rode lijn die ook Damiaan getrokken heeft. Met zijn dood tot gevolg.

Thomas Holvoet

Dit artikel is geïnspireerd op een artikel in het tijdschrift Communio, geschreven door Lic. K. Abts