Wat met het hart gebeurt

Het is bijna vijf geleden dat Leonard Cohen overleed. Dit nieuwe werkjaar willen we zijn erfenis onder de aandacht brengen. We doen dit niet in de eerste plaats op een biografische maar een verhalende manier. Wat drukt een bepaald lied uit, in welke context werd het geschreven, en waarom? En vooral: wat kunnen we er zelf uit putten? We beginnen postuum, met een lied dat net voor de pandemie werd uitgebracht, horend bij de plaat “Thanks for the dance”.

Postume bede

“What happens to the heart” werd uitgebracht in 2019, reeds drie jaar na het heengaan van Cohen. Zijn zoon Adam, die het mee geschreven had, liet het afwerken en liet er een beklijvende kortfilm bij regisseren. In de video zien we eerst een schim in een bos, wandelend alsof het Cohen zelf was. Hoe dichter de camera komt, hoe beter we zien dat het een jonge vrouw is die – nadat ze het kostuum letterlijk van zich heeft afgeworpen – een tijdlang naakt verder wandelt, huilt, om uiteindelijk een zenmeester te ontmoeten die haar bedroefde en getergde lichaam bedekt met een monnikengewaad.

Wat gebeurt hier

Leonard Cohen werd geboren als Jood, maar in zijn liederen opende hij zijn blik naar andere levensbeschouwingen waarbij het leven van Jezus hem mateloos fascineerde. Zijn meest bekende lied is wellicht “Suzanne” waar hij een persoonlijke impressie weergeeft over zijn intenties, en zijn uiteindelijke boodschap. Maar ook “Sisters of mercy”, “Hallelujah” en andere parels getuigen van die fascinatie. Cohen was een zoeker. Maar hij leek niet te vinden wat hij zocht. Dus hij zocht verder.

Uiteindelijk doorbrak hij de routine

Cohen beoefende tientallen jaren Rinzai Zen en woonde vijf jaar als monnik in het Mount Baldy-klooster in Los Angeles . Deze periode vormt de inspiratie voor de nieuwe video hierboven, geregisseerd door Daniel Askill, die Cohens transformatie van verdriet naar ‘gewone stilte’, de betekenis van zijn Japanse wijdingsnaam, Jikan, dramatiseert.

De routine van singer-songwriter Cohen – en ja – zenmonnik Leonard Cohen in het Mount Baldy Zen Center buiten Los Angeles ging verder dan de gebruikelijke mindfulness-oefening. Zijn eenvoudige vertrekken waren uitgerust met een computer, printer, radio en een synthesizer. Soms trok hij zijn gewaad uit om de opnamestudio binnen te gaan of genoot hij van een kom soep in een nabijgelegen tearoom. Wereldse gehechtheden waren er amper, verdeeld tussen het professioneel noodzakelijke en het dierbare.

Open einde, ook voor ons?

De laatste regel van het lied verraadt eigenlijk de sleutel: “Ik zocht iets definitiefs, niet het recht om het oneens te zijn”. Een wat moeilijke zin die eenvoudigweg meedeelt dat hij dat definitieve niet vond in het spreken, maar eerder in de stilte. Maar ook daar krijgt de luisteraar geen echt antwoord op. Het deed denken aan Huub Oosterhuis die in Psalm 1 liet noteren “dat taal enkel verwoesting zou zaaien”, iets wat we momenteel vooral op sociale media maar al te vaak moeten vaststellen: “hoe meer taal, hoe meer verwoesting”.

Kunnen ook wij zo’n weg afleggen?

Het is niet de gewoonte dat mensen een dergelijke transformatie doormaken, vaak door sociale omstandigheden meegegeven. Meestal gebeurt zoiets omdat het gebeurt. En wat daarbij komt: meestal vanuit een nood naar antwoorden, omdat de routine die antwoorden niet meer kan geven. Soms nemen mensen dan een drastische beslissing, en schudden hun oude kleren af. Voor een omgeving is zoiets hard schrikken. Maar bloed kruipt waar het nooit dacht te zullen kruipen, en zodus…

Het doel is niet het lijden, maar wel vaak de reden

Leven met nood en despair is niet vol te houden. Dan heb je het eventuele geluk om de vrijheid te krijgen een richting te kiezen die anders was dan je ooit bedacht had. En het is niet dat daar het doel ligt. Ook niet in het volhouden van het lijden zelf, toch niet volgens Cohen. Wel is hij ervan overtuigd dat de nabijheid van het antwoord vaak dichter te vinden is dan ooit gedacht. Wat hem betrof wat het de stilte die helderheid bracht.

Maar voor anderen kan het een andere inspiratiebron zijn. Een definitief antwoord is er echter niet. Er is meer een niet-weten dan een weten, maar dan zonder franjes, glamour en garanties op succes. Het is een onbekend pad, maar meestal van moeten. Mensen die drastische keuzes maken, op dit punt, doen dit nooit zomaar.