Site pictogram De verschillen voorbij…

Kluizenaar zijn in vele gedaanten

Wie denkt aan een kluizenaar vermoedt onmiddellijk religieuze motieven, meestal katholiek geïnspireerd. Nochtans bestaan kluizenaars zolang de mens bestaat. Ook Oosterse levensbeschouwingen kennen vormen van kluizenaarschap en er zijn uiteraard ook mensen die zich met andere motieven terugtrekken uit de wereld. In Japan is het zelfs een probleem geworden. Daar kennen we de “Hikikomori”, miljoenen jongeren die zich soms jarenlang terugtrekken op hun kamer. De aanleiding en het motief zijn dus meestal verschillend. Heeft u dat trouwens ook? De nood om zich (even of langer) terug te trekken uit de samenleving? Wel, u bent niet de enige.

Een vastgeroest, maar éénzijdig beeld

In de 2de eeuw ontstonden de eerste christelijke kluizenaars, in navolging van de woestijnvaders. Ze wilden zich terugtrekken uit de wereld om zich te richten op gebed en soberheid, ver weg van hun kloosters. Ze ervaarden dat het de enige mogelijkheid was om een radicale levensstijl te beleven in totale afzondering. Mensen van nu zijn met dit beeld van hett kluizenaarschap opgegroeid, maar het is ten onrechte deze levensstijl te vernauwen tot een christelijke dimensie. Wie zich echter meer wenst te verdiepen in de katholieke variant kan het boek lezen van benedictijn Benoit Standaert die er een boekje over schreef.

In de katholieke traditie zijn er ook de Kartuizers. Hier gaat het uiteraard om een kloostervorm, met veel aandacht voor eenzaamheid, stilte, gebed en lectio devina. De monniken spreken nauwelijks tegen elkaar, tenzij op vastgestelde momenten. Over die levenswijze werd een uniek portret gemaakt dankzij de film “Into great silence”.

Kunstenaars

Poppenspeler Jozef van den Berg was in de jaren ’80 van de vorige eeuw een zeer geliefd theatermaker en schrijver. Maar op 14 september 1989 nam hij plots afscheid op de planken, tot ontreddering van het aanwezige publiek. Vervolgens trok hij zich thuis terug, om zich enige tijd later volledig terug te trekken in een hut nabij een woning. Hij ontvangt er nog steeds gasten, maar leeft alleen. Friedl Lesage (VRT) slaagde er in 2014 in een indringend interview te hebben met deze man, dat hij pas toestond na aandringen. Vele jaren later kwam hij één keer terug naar Antwerpen waar hij ook een interview toestond.

Oosterse filosofieën

Vooral binnen het boeddhisme en hindoeïsme zijn er kluizenaars die hun levensbeschouwing in zekere mate teruggetrokken beleven. Binnen het boeddhisme vindt je deze mensen vaak terug binnen de Sangha, waar zen-meditatie voorop staat.

In de documentaire “3 years, 3 months, 3 days” krijgen we een schitterende inkijk over meditatie binnen een boeddhistische traditie. 3 jaar, 3 maanden en 3 dagen lang mediteren mensen er, zonder ophouden. Om de documentaire te zien moet je lid worden van dit film- en docuportaal.

Ook binnen de Islam, maar niet vanzelf

Ruim voor de komst van Mohammed bezochten duizenden Arabieren beroemde (christelijke) kluizenaars zoals de pilaarheilige Simeon de Styliet. Sommigen imiteerden hun levenswijze. De islamitische traditie maakt melding van Arabische haniefen, vaak vertaald als godzoekers of ware gelovigen, die besloten om te leven als monniken, die zich afzonderden in armoede en de ene God van Abraham vereerden. Deze bewondering klinkt ook op verschillende plaatsen door in de Koran. Mohammed bewonderde hun volledige toewijding aan God en hij veronderstelde dat ze vast bereid waren om zijn boodschap te omarmen. Dat bleek echter niet het geval. Ze leidden verder hun eigen leven, zelfs vaak los van het kerkinstituut.

Zo ontstond al snel een islamitische variant op de monnikenbeweging, gebaseerd op dezelfde principes maar dan uitgedrukt in Arabische termen. Islamitische ‘heilige mannen’ (aangeduid als khalidi) die de islam niet opvatten als een verzameling wetten en regels maar als een weg (tariq) naar God, waarbij de godzoeker geholpen moest worden om die weg te vinden door een geestelijk leidsman (een shayk, of pir).

Kluizenaars in alle vormen

Maar eigenlijk hoef je – en dit klinkt als vloeken in de kerk – niet gelovig te zijn. Je kunt je ook gewoon terugtrekken uit de samenleving om bijvoorbeeld een kunstvorm uit te oefenen, of omdat er andere motieven zijn die je enkel tot uitdrukking kunt brengen dankzij een zeer besloten levenswijze. Kluizenaarschap heeft geen strikt omlijnde criteria. Alleen bestaan er ook vormen zonder motief, en die zijn vaak meer bedenkelijk.

De Hikikomori

In Japan leven enkele miljoenen mensen in totale afzondering, meestal op hun kamer, omdat ze zich afgekeerd hebben van de samenleving. Ze worden Hikikomori genoemd die door sociale omstandigheden uit de boot zijn gevallen. Meestal hebben ze een bestaan zonder doel en wachten ze op niks. Het is meer een bestaan van overleven dan een positieve vorm van kluizenaarschap.

Het zijn trouwens meestal jongeren die verstoten werden door hun ouders, of die met mislukking geen raad weten binnen een samenleving die extreem prestatiegericht is. Schaamte en sociaal isolement passen zeer goed als kenmerken bij deze levensstijl. De vraag is of dit nog over kluizenaarschap gaat, gezien het hier vaker om een vlucht dan een zoektocht gaat. Maar zoals ik eerder zei: “eigenlijk bestaan er geen criteria”.

Tom Waes bracht een aangrijpend portret in zijn reeks over Japan, nog steeds te herbekijken via VRT NU.

Het kluizenaarschap als moderne levenswijze

Het klinkt wat vreemd maar in een samenleving die mensen haast dwingt tot transparantie en openheid, en waar privacy of god van geen tel meer is, is het zichzelf bewust afsluiten een zeer aparte keuze. Het wordt getolereerd bij mensen die horen tot een bepaalde geloofsgroep, en dan nog…rare snuiters, toch?

Niettemin zijn deze mensen vaak – ongewild of onbedoeld – stille getuigen van wat altijd heeft bestaan: mensen die zich – niet uit wrok – terugtrekken om het leven alleen te leven, omdat hun missie ergens anders ligt. Hun getuigenis voor ons is dat het mogelijk is, dat het bestaat, dat het kan, zelfs al begrijpen de meesten hen niet. Zelfs niet indien ze zelfvoorzienend zijn, wat in de meeste gevallen ook zo is.

Over één zaak zijn de meeste kluizenaars het eens: “deze levenswijze is niet de beste keuze voor mensen met ernstige, psychische problemen”. Eenzaamheid opzoeken als therapie kan misschien tijdelijk, maar zeker niet als levenskeuze. Ook monniken in gewone abdijen waarschuwen hun gasten hier vaak voor. Stilte doet iets met je.

Godzoeker of meerwaardezoeker?

Eigenlijk doet het er niet toe. Voor de mens die deze keuze maakt uiteraard wel, maar het is goed te weten dat de mens nooit heeft stil gestaan bij één vorm van kluizenaarschap, en dat de tijdsgeest hem of haar wel zal leiden naar andere vormen. Godzoekers zullen dit doen binnen of aan de rand van hun gekozen overtuiging. Meerwaardezoekers hebben hun motief, meestal creatief, om zich tijdelijk of definitief, totaal of gedeeltelijk, terug te trekken uit de samenleving.

Vanuit het perspectief van de moderne mens is zo’n leven niet nuttig of zinvol. Dat eerste zullen vele kluizenaars beamen. Een kluizenaar is niet bezig met nut. De tweede uiting – dat het niet zinvol is – zegt vooral veel over zij die dit uitspreken. De lat van het leven ligt niet daar waar ze door de samenleving gelegd wordt. En wie eerlijk is met zichzelf weet maar al te goed dat zin en betekenis net de grote vraagstukken van het eigen leven zijn. Zij die dit alleen willen doen moeten die kans krijgen, en verdienen onze aandacht.

Thomas Holvoet

Beeld: De kluizenaar uit Doorn, Simon Vestdijk

Spring naar toolbar