Aan de kleren herken je de dood niet langer

Het is wellicht een wat confronterende bijdrage, maar het verdient onze aandacht. Eeuwenlang waren we het – onder dwang of onuitgesproken – eens over hoe we ons dienen te gedragen tijdens plechtigheden. Dat is niet langer zo. Het maatschappelijk debat over “hoe om te gaan met de dood van een dierbare” zorgt voor ongewone situaties op het terrein: een gebedshuis of een uitvaartcentrum.

Plechtig, het kan nog

Over een geboortefeest, doop, huwelijk of vormsel zijn we het wél nog eens. Dan gaan we mooi uitgedost in lichte kleuren naar de plaats van het gebeuren. Niemand die tegenspreekt dat je bijvoorbeeld niet mooier gekleed naar het feest komt dan de bruid, om maar een voorbeeld te noemen. “Het is haar dag”, luidt het dan, en wie daar – figuurlijk – boven uitsteekt krijgt eerder een boze dan een goedkeurende blik.

Rijst (een teken van vruchtbaarheid) gooien we niet langer, en ook de confetti laten we nu voor wat het is. We kiezen voor een zekere grandeur, maar steeds binnen de lijnen van het toelaatbare. Een oude bus, eventueel een koets. Plots herontdekken we een zekere gemeenschappelijkheid of traditie die we op zo’n moment graag etaleren.

Wedding belles: 26 brides whose horses were invited to their big day  *PICTURES* - Horse & Hound

Eén zaak is zeker: je komt gekleed omdat het een feest is. In het zwart gekleed zijn omdat je zelf aan het rouwen bent: not done. Feesten zul je.

We zijn het niet langer eens over de dood

Maatschappelijk woedt het debat reeds enkele decennia over het levenseinde. En als het er op aankomt staat de (laatste) wens van een stervende meer centraal dan vroeger.

Ik herinner me dat er vroeger bijna niet te spreken viel met de priester over dat éne liedje die je de aanwezigen wou laten beluisteren (en nog steeds zijn er die het daar zeer moeilijk mee hebben). Dit in tegenstelling tot nu waar een voorganger meer plaatjesdraaier is dan voorganger. Dit mondt soms uit in eindeloze toespraken, fotoreeksen, vele liederen en zelfgeschreven teksten. Zo woonde ik ooit een uitvaart bij die bijna drie uur duurde. Ik telde 11 liedjes en 8 tussenteksten die de overledene zelf geschreven had: allemaal brieven gericht aan geliefden die zich gevleid en geplet voelden, tussen rouw en dankbaarheid. Het was haar uitvaart, en dat moest gerespecteerd. Alle begrip uiteraard, maar…

Top 30 uplifting funerals songs to pay tribute to the deceased

Een waarlijk feest in tranen

Ja, er mag gehuild tijdens een uitvaart, dat kan nog net. Maar verder is rouw geen collectief gebeuren meer. De Witte mars, destijds, bracht een stroomversnelling in die verwarring omdat, uit respect voor de oproep van de ouders, wit de toonaangevende kleur werd. Wit is, in vele culturen een kleur van rouw, absoluut. Maar die onvergetelijke gebeurtenis leidde tot het definitieve doorbreken van een traditie. Waar zwart, of donkere kleuren vroeger nog een moeten waren, was dat niet langer zo. Goed maar…

Hoe je rouwt

Iedereen rouwt anders, en dus zijn kleuren een hoogst persoonlijke aangelegenheid geworden. Wie op vandaag een uitvaart bijwoont merkt dat je al die persoonlijke keuzes naast elkaar ziet zitten: mensen in het zwart, in het wit, kleurrijk en mensen die vrijetijdskledij dragen. Bij dit laatste veronderstel ik dat mensen vaak helemaal niet meer weten wat te dragen en daarom ook geen keuze kunnen maken.

Buy colourful funeral dress> OFF-75%

Een uitvaart is, in tegenstelling tot meer vrolijke plechtigheden, geen collectief gebeuren meer. Waar de overledene, vroeger, de eerste dagen nog in de eigen woonst werd opgebaard, zodat familieleden en vrienden nog afscheid konden nemen, is er nu de snelle opbaring in een mortuarium. De laatste groet aan een kist voor een uitvaartplechtigheid sneuvelt ook steeds vaker want met dat kruisje weten we geen raad meer, en even buigen valt sommigen zwaar op de maag.

Over symbolen en rituelen bij een overlijden zijn er dus geen afspraken meer, en elke uitvaart heeft z’n eigenheden. In andere culturele tradities houden deze wel stand, opvallend.

Verkeerd is het niet, maar het betekent iets

Met de dood weten we geen raad, en dat is een open deur intrappen. Steeds meer mensen voelen de nood om zelf keuzes te maken: het hoe, waar en wanneer. Gelovigen, die menen dat God het leven gegeven heeft, zijn gekant tegen deze tendens en kaderen dit binnen een neo-liberale ideologie met een sterk hellend vlak. Daarnaast is er een vrees, bij gelovigen, dat euthanasie ook onder druk kan toegepast worden, en dat straks ook zelfdoding op afspraak bijgestaan zou kunnen worden. Een discussie die in Nederland het voltooide leven heet.

Die verdeeldheid uit zich tijdens een uitvaart in onze onbeholpenheid bij rituelen, emoties en klederdracht als meest uiterlijke teken daarvan. Naast rouwen is de dood zelf een moeilijk gesprek waard – net omdat ieder z’n eigen visie op de zaken heeft – en daarom mijden we dit zeer graag. Wie wil nu een discussie aan de koffietafel?

Op het randje en er over

Waar verwarring troef is ontstaan er twijfels. En bij twijfels zijn er roepers en zwijgers. Die laatste groep is absoluut het grootst. In de periferie van het maatschappelijk debat zitten velen te kijken en weten niet langer wat de mogelijkheden zijn, of wat gepast is. En dan draag je maar je vrijetijdskledij op een uitvaart, om geen keuze te moeten maken, oef. Begrijpelijk, maar…

Funeral etiquette: How rituals differ by faith | The Star

Dat onze symbolen, rituelen en tradities omtrent het overlijden van een geliefde, in grote mate, verdwenen zijn maakt het voor rouwenden moeilijker dan ooit. Kon er vroeger niet over het verdriet gesproken worden, dan is de dood zelf nu een taboe geworden. Verschillende organisaties proberen hier een verschil in te maken, zoals Rouwzorg Vlaanderen en Missing You, door mensen die een dierbare verloren hebben te ondersteunen. Ook uitvaartcentra proberen lijnen te trekken en rituelen voor te stellen in een draaiboek, waar nabestaanden kunnen uit kiezen. Maar wat te kiezen als je het zelf niet goed meer weet? En wat druk je dan uit?

Als mens wordt het er niet gemakkelijk op. Het wordt tijd dat we elkaar hier in terugvinden en het maatschappelijk debat afronden. De culturele strijd over de dood mag het spreken erover en het rouwen daarna niet verder verstikken. De dood hoort er nu eenmaal dood gewoon bij. In een maakbaar samenlevingsmodel ligt dat misschien moeilijk, maar we doen onrecht aan dit belangrijke facet van ons menszijn door eeuwig rondjes te blijven draaien.

Thomas Holvoet