Koos Schuur – N.N. (Naam Onbekend)

Er zijn weinig gedichten die de sfeer van Verzet en benauwdheid zo goed weergeven als deze van Koos Schuur. Deze vergeten en reeds overleden Nederlandse dichter overleefde de Tweede Wereldoorlog, terwijl hij actief was binnen het verzet. Uiteraard moet verzet iets of iemand dienen, wat hij ook beschrijft. Maar het offer dat je er bij brengt is de keuze voor een onbestemd pad en uiteindelijk het leven zelf. Het eerste is een logisch gevolg. Het tweede is een mogelijkheid. Hij omschrijft het in zijn befaamde gedicht “N.N.” als een onverwacht offer en roept de lezer op hem te volgen.

Verlaat je huis! Vergeet wie achterbleven!
Verwissel eens per week van jas en hoed!
Loochen de woorden die je ooit geschreven
hebt! Schrijf niet meer! Zorg dat je niemand groet!
Spreek tegen niemand, ook niet in de treinen;
zeg hoogstens dat het weer wel warmer kon
of dat de zon wat minder fel moest schijnen.
Je naaste buurman is misschien je spion.
Wees nooit bevreesd! Laat nooit je onrust blijken
en blijf nooit staan bij ongeluk of brand!
tracht iedere controle te ontwijken
en als het niet kan, hoest achter je hand!
Vergeet dit lied, dat ik niet heb geschreven,
want ik ben niemand en niemand kent mij.
Onthoud dat velen thans onzichtbaar leven:
om hen te helpen leven ik en jij.

Koos Schuur

N.N. staat voor Nomen Nescio (Naam Onbekend). Dichter Koos Schuur (1915-1995) gebruikte die afkorting voor het gedicht uiteraard zeer bewust. Hij was redacteur van de Noord-Ooster, een blad dat verscheen in de regio Veendam-Wildervank. In de oorlog sloot hij zich aan bij een verzetsgroep. Hij werd verraden, vluchtte naar Amsterdam en dook daar onder.

Koos Schuur ontving in 1945 de verzetsprijs voor letterkundigen. Van hem verscheen in 1946 de bundel Herfst, hoos en hagel met daarin N.N.

Koos Schuur · dbnl
Koos Schuur

Het gedicht

Terwijl de meeste lezers enkel de angst en het wantrouwen aanvoelen, dat uit het gedicht spreekt, is er eigenlijk veel meer aan de hand. Ik maakte mee dat een priester dit gedicht aanvoelde als een vorm van blasfemie, om me daarop hard op de vingers te tikken. Blijkbaar roept het gedicht erg veel weerstand op (verzet), en zelfs woede. Maar dan neem je de tekst niet ernstig, want het opent de deuren naar ommekeer vanuit een betrokkenheid naar de verloren mens.

Het gedicht N.N. is een oproep (“Verlaat je huis“) om verzet te plegen, maar Schuur vermeldt er enkele voorwaarden en enkele gevolgen bij. Kiezen voor een leven in verzet vraagt volharding en een zeer nuchtere geest die het verzet pleegt om zij die hulp nodig hebben.

Tekening: Ronald van den Boogaard

Vooreerst meent hij dat die keuze in een klimaat van vijandschap kan betekenen dat je je meest geliefden achterlaat. Niet om hen (zijn geliefden) gaat hij in het verzet, wel om zij die thans onzichtbaar leven, wat in zijn tijd de Joden, homoseksuelen en politieke opposanten waren die letterlijk verborgen zaten achter kasten, wanden en vervalste paspoorten.

Zeer gedetailleerd legt hij daarbij uit dat die strijd een bepaalde houding van wantrouwen impliceert, maar dat het onmogelijk vol te houden is zonder het hoofd koel te houden. Niettemin zegt hij in diezelfde regel dat angst er nu eenmaal bij hoort: “Wees nooit bevreesd! Laat nooit je onrust blijken” Het lijkt dat de dichter duidelijk maakt dat een ander doel – het laatste stukje beschaving van vernietiging behoeden – het zal redden, ondanks alles, maar dat de onrust die daarbij komt zeer menselijk is. Echter, die mag je niet laten blijken want je naaste buur is misschien spion. Altijd weer brengt Schuur beide boodschappen: overtuiging en onzekerheid zeer menselijk in beeld.

Ten slotte vraagt hij de lezer deze tekst, die een oproep is, onder de matras te bewaren en zijn naam te vergeten. Anderzijds weet hij goed dat hij in de ogen van het systeem reeds niemand geworden is. “Ik ben niemand” wordt echter snel gevolgd door een zelfzekerheid die haast niet te begrijpen valt: “En niemand kent mij”. Daarmee kauwt hij reeds voor op zijn laatste boodschap. Zijn volharding is zo sterk dat hij alle consequenties van zijn verzet heeft overwogen, maar dat geen enkele opweegt tegen zijn bedoeling om zij die onzichtbaar leven te helpen. In die zin spreekt hij ons rechtstreeks aan. “Voel je verantwoordelijk, weet je geraakt, en doe iets want er is een nood en er dreigt vernietiging.”

How to Overcome A Fear of Failure | Time

De eenzaamheid van de schrijver zit doorheen het gedicht verweven in zinnen zoals “spreek tegen niemand, ook niet in de treinen”. Het behouden van die overtuigingskracht zonder echte dialoog is vrij radicaal, maar maakt ons ook bewust van de kracht van menselijke geest, die altijd en overal onberekenbaar blijft. Nelson Mandela, Etty Hillesum, Rosa Parks, Jezus Van Nazareth en vele anderen waren daar een voorbeeld van. Sterker: ook artificiële intelligentie kan nooit voorspellen wanneer een enkeling beslist om het andere voorop te plaatsen met in het vooraanzicht de slachtoffers van een uitsluitend systeem. In het geval van Koos Schuur was dit het nazisme. Maar het kan ook toepasbaar zijn bij kleine daden van verzet waarbij je onrecht in je omgeving niet langer aanvaardt en uiteindelijk beslist dat huis te verlaten.

Wat de lezer ten slotte moet begrijpen is dat hijzelf – wat de wensdroom is van de schrijver – deelgenoot wordt van het verzet, enkel en alleen door het gedicht te lezen. Hij zegt: “er is geen weg terug nu. Om hen te helpen leven ik en jij.” Het is aan de lezer zelf om het bij zichzelf te bevragen.

De vraag die rest is os Schuur het gedicht bedoelde als een lied? Wellicht niet. Een lied is een manier om angst te bezweren, en om af te leiden wanneer het moeilijk wordt. In die zin is het treffend dat een mens aan het begin van zijn of haar leven in slaap gewiegd wordt. Als mensen bij het stervensbed zitten van een geliefde doen ze vaak hetzelfde: zingen. Muziek, dat weten we, verzacht de omstandigheden. Zingen wij nog?

Thomas Holvoet