Het debat als behoeder van de rechtstaat

Al jaren hoor je – in welk debat dan ook – dat de mond van de andere gesnoerd moet worden, of disproportioneel in beeld komt, aan het woord komt en dies meer. We worden haast boos als we bepaalde politici, wetenschappers of burgers opnieuw in datzelfde duidingsprogramma of show zien verschijnen. Onze tolerantie daalt, en onze redenen om die houding te bekrachtigen nemen toe. Maar waar leidt het toe je meest rabiate opposant, bij een bepaalde visie, niet langer het woord te geven? En zijn al je verzuchtingen daarom onterecht?

Voltaire wordt vaak het volgende citaat toegeschreven: “Ik verafschuw wat u zegt, maar ik zal uw recht om het te zeggen met mijn leven verdedigen”, wat hij nooit gezegd heeft. Maar de inhoud van de boodschap heeft een grond van betekenis, tot op vandaag. Maar niet tegen elke prijs, want in een democratie zijn er grenzen, afhankelijk van de cultuur en de context waar je in opgroeit. Toch hebben steeds meer mensen last van het verschil bij de ander.

Het verafschuwen

Steeds meer lees je dat bepaalde genodigden in televisieprogramma’s maar beter niet teveel het podium moeten krijgen. Sterker klinkt het als diezelfde mensen menen dat ze nooit kritisch bevraagd worden en daarom geweerd moeten worden uit het debat. Ten slotte is er de harde lijn die vooropstelt dat ze gewoonweg niet in beeld gebracht mogen worden. Je maakt ze zogenaamd “Salonfähig”, en geeft ze een gratis toegangsticket terwijl ze een gevaarlijke opinie hebben. De media heeft het opnieuw gedaan.

The Debate – Art Anton Gallery Painting Philippines
Joquico

Georganiseerd meningsverschil

Een democratische samenleving is, en zo is het ook, de verzameling van mensen met totaal uiteenlopende visies. En we kunnen daar mee leven, op voorwaarde dat die andere dit ook vindt. Met andere woorden: “we horen er allemaal bij, ondanks het verschil, zolang de ander dit verschil tussen ons ten volle aanvaardt, en dus mij ook aanvaardt, ondanks alles.

De grenzen

Er is een duidelijke grens, een dikke lijn die bepaalt waar dit ook kan stoppen en waarbij de ander ook gestopt moet worden. Een debat over meningen is iets anders dan machtsuitoefening. Van zodra een groep aan het roer staat met als kernpunt bepaalde groepen uit te sluiten uit deze samenleving is er een probleem. Pas dan moet je ingrijpen. Daar bestaan mechanismes voor, die we ook wel checks & balances noemen, later meer daarover. In België werken die, maar ze zijn broos. Laat ons maar stellen dat democratie erg broos is. Denk terug aan de bestorming van het Capitool op 6 januari.

File:View of the Capitol MET DT2987.jpg - Wikimedia Commons
The Capitol

Er zijn ook wettelijk bepaalde grenzen die stellen dat het aanzetten tot geweld, het verheerlijken ervan of het ontkennen van bepaalde gebeurtenissen niet kan. Dat is een gezamenlijke afspraak om groepen, die nu en in het verleden geleden hebben onder repressie en vervolging, of erg kwetsbaar zijn, te beschermen. Het blijft echter wel een vraagteken of ze dat blijven doen als de wet het debat compleet stillegt. Het debat dus.

Het debat is driekwart van de democratische taart

Wie echter akkoord gaat met de afspraak dat we een gezamenlijk en georganiseerd meningsverschil hebben moet er ook de consequenties van dragen. En dat betekent dat je je mag ergeren aan die andere visie, maar dat het gewoon ook moet kunnen én dat je je daarbij neerlegt. Niettemin moet zo’n debat goed geleid worden en zijn kritische vragen belangrijk, gepaard met voldoende kennis om mogelijke tegenstanders van dit georganiseerd meningsverschil te ontmaskeren. Een goed debat is trouwens één van de weinige, democratische middelen om bedreigende visies in beeld te brengen.

Want de angst is uiteraard terecht

Na een debat is er het stemhokje. Het vrije woord, het debat en de verzameling van zij die de rechten van anderen willen afbreken kunnen leiden tot macht en machtsdeelname. Het ineenstuiken van de centrumpartijen in ons land doen die angst alleen maar toenemen. Niet onterecht.

We zien echter soms te snel die volgende stap voor ogen, en zien niet langer de kracht van het debat en de checks & balances, wat eenvoudigweg betekent dat machtsdeelname in een democratie voldoende gewaarborgd is door de verdeling van machtsfuncties. Bijvoorbeeld door bevoegdheden te verspreiden bij burgemeesters, gouverneurs, coalitiepartners. Ook de andere machten in ons land kunnen correcties aanbrengen indien het verkeerd dreigt te lopen. Ten slotte is er het middenveld, weliswaar sterk afgezwakt, én de individuele burger die steeds meer zijn rechten opeist. En maar goed ook, al zijn er ontsporingen. Zeker.

Vertrouwen kwijt

Onze loszand-samenleving zorgt echter voor een dalend vertrouwen in onze instellingen, en dat is deels aan hen te danken, maar ook aan de wijze waarop onze samenleving ten gronde veranderd is door technologisering, vermarkting en verdwenen ideologische kaders die mensen veiligheid boden, maar ook verstikking. Het antwoord ligt dus niet in het verleden, maar in een andere houding tegenover de ander in een nieuwe wereld.

person's black hoodie free image | Peakpx

Vertrouwen win je niet op één dag terug, maar het is een slechte zaak dat mensen zich – meer dan ooit – terugtrekken in de woonkamer. Ze bewijzen hun meest geliefden, hun kinderen, zichzelf en de samenleving geen dienst. Buitenkomen en contact zoeken als wens en behoefte mogen we bij onszelf en de ander niet laten afremmen omdat de instrumenten die we in handen hebben ons lam leggen. Neem nu de smartphone en de sociale media, of pakweg Netflix. En dan heb ik het niet over vergaderingen, maar over cultureel leven, de vrije ontmoeting en de vriendschap. We missen die fysieke bijeenkomsten, omdat ze ons telkens terug duidelijk maken dat de ware ander meer is dan een profiel op sociale media.

Het verschil met twintig jaar geleden is zo opmerkelijk, dat het opmerkelijk is dat zo weinigen het opmerken, laat staan dat de knappe koppen er de gevolgen van zien. En als je niet ziet, zijn er ook geen lessen te trekken. Wie op straat wandelt na 19u. ziet geen kat meer, ook niet in de zomer, en de deelname aan bepaalde vormen van vereniging of engagement stranden bij mensen boven de zestig jaar oud. Dit is een maatschappelijk fenomeen en probleem. Er zal dus terug meer fysieke ontmoeting moeten plaatsvinden om het tij te doen keren. En dat het liefst op structurele basis.

embrace, meeting again, bronze statue, art, sculpture, statue, art and  craft, representation, brick wall, wall | Pxfuel

Maar dus: het debat

De vervelende dooddoener dat je altijd iets te leren hebt van de ander is correct maar dwingend. Ik ben blij dat er een knop bestaat wanneer ik een bepaalde visie even niet wil horen. En dat is ook een goed recht, en werkt bevrijdend. Het wordt een ander verhaal als het niet meer willen luisteren een veralgemeend en dwingend doel wordt om de ander niet meer te zien. Vanaf het moment dat je die beslissing maakt stopt ook het debat en gaat iedereen de loopgraven in. Niet enkel de algoritmes van de sociale media organiseren dit zo, ook wij hebben het blijkbaar moeilijk met…het verschil.

De voordelen van het debat

De grote ontmaskering gebeurt meestal door gebeurtenissen waar een persoon zich moet voor verantwoorden. Dat kan bij een rechter zijn, maar meestal is een onderling gesprek dé methode om de ander te leren begrijpen. De context kan dan zowel een woonkamer als een televisiestudio zijn. Maar het heeft altijd hetzelfde doel: “What’s up? Wat heb je ons te zeggen en hoe ga je om met jouw tegenstanders en/of met een meningsverschil?”

Bratislava Kanal Heykel - Pixabay'de ücretsiz fotoğraf
Viktor Hulik

Daarom: laat radicale stemmen maar toe in het debat en confronteer jezelf – bij momenten, maar niet te vaak – met de visie van zij die je verafschuwt. Je tegenstander leren kennen is de belangrijkste voorwaarde om de vrede te bewaren, want het nuanceert en de-stigmatiseert je vooroordelen, die iedereen heeft. Aan beide zijden van elk mogelijk spectrum.

Maar niet ten allen prijze

Wij hebben het geluk dit te kunnen meemaken, en niks is wellicht voor eeuwig, maar dit samenlevingsmodel verdient verdedigingslinies om de broze democratie zo geweldloos mogelijk te organiseren en te vrijwaren van neergang. Als zwijgen geen optie meer is moet je spreken. Als bepaalde groepen het recht in handen nemen moet je weerstand bieden. Als onrecht aangericht wordt, waar je zelf iets mee kunt aanvangen…wel, legt het geweld dan het zwijgen op.

Maar nooit het debat. Het is onze enige manier om bruggen te slaan en onszelf te overstijgen. In velerlei gevallen zullen die bruggen terug opgebouwd moeten worden. Een democraat die de bruggen neerslaat, ontwricht, keer op keer, en de vrijemeningsuiting enkel belangrijk vindt om de democratie neer te slaan is niet mijn vriend.

Thomas Holvoet