“Het kind van Europa”: Kaspar Hauser

Op een dag wandelt een jongeman het dorp Ansbach binnen, Duitsland, 1828. Hij spreekt niet, lijkt verward en kan nauwelijks stappen. Hij kan slechts enkele woorden uitspreken: “Ik wil een ruiter worden, zoals mijn vader is geweest”. Het dorp neemt de jongeman op. Hij leert schrijven, stappen, praten. Na enige tijd kan hij uiten dat hij ontsnapt is en nooit het daglicht gezien had. Een hok was zijn lot geweest. Maar het volk wordt bang en er ontstaan geruchten. Na twee moordaanslagen sterft “het kind van Europa”, op een veld nabij Ansbach.

“Ik wil een ruiter worden”, maar ik werd gevolgd door Busch und Tier. (Georg Trakl)

Op een dag stond daar een jongeman

Op 26 mei 1828 werd een tiener gevonden die ronddoolde op een openbaar plein in wat nu Neurenberg is. Hij droeg gehavende kleding en hield een envelop met twee brieven vast. De eerste was gericht aan de kapitein van een lokaal cavalerieregiment. Een tweede brief, geschreven door zijn moeder, verklaarde dat de vader van de jongen niet meer in leven was, dat ze niet voor hem kon zorgen en dat hij werd gestuurd om zich bij het leger te voegen.

Bart Proost, inkleurder Criva (alias Chris Van Brussel) en scenarist Verhast (alias Stijn Verhaeghe) in 2019, Stripfestival Eindhoven

De jongen, ongeveer 16 of 17, leek in de war en leek niet in staat om te lezen of schrijven. Toen hem werd gevraagd naar zijn geschiedenis, kon hij aanvankelijk alleen zeggen dat hij niet wist wie hij was (behalve zijn naam), of waar hij vandaan kwam.

De verhalen

Ook in die tijd fluisterden mensen – soms gefascineerd, soms angstig – over zijn onbekende afkomst.

Hij zou de zoon geweest zijn van de groothertog Karl van Baden en zijn vrouw Stéphanie, geboren op 30 april 1812, die uit intriges over de opvolging van de troon, lag in bed met het stervende kind een huishoudster was uitgewisseld en officieel begraven. 

Twee moordaanslagen op Kaspar Hauser versterkten het gerucht van zijn adellijke afkomst: hij overleefde de eerste moordaanslag in oktober 1829. Na de tweede, op 14 december 1833 in de hoftuin van Ansbach, stierf hij als gevolg van een steek in de borst . De dader is nooit geïdentificeerd. 

Otmar Hörl – Projects Kaspar Hauser, 2013

Een paar jaar geleden bleek uit een vergelijkend onderzoek van het bloed op een broek van Kaspar Hauser, dat hij waarschijnlijk niet de zoon was van de groothertog van Baden en dus niet de onwettige erfgenaam van de troon was.

Een andere DNA-test op basis van zweet in de hoed van Hauser leek tot een ander resultaat komen waarbij wel een link werd gevonden. Kortom: het raadsel blijft.

Fascinerend en inspirerend

Over de figuur van Kaspar Hauser werd tot op heden meer dan 3000 boekend en tienduizenden artikels geschreven. Onderzoekers, filosofen, sociologen, kunstenaars, spiritualisten en fantasten blijven hem , tot op vandaag, bestuderen. Tweejaarlijks vindt er een “Kaspar Hauser Festspiele in zijn voormalige thuishaven plaats, waarbij nieuwe publicaties, toneelvoorstellingen en lezingen plaatsvinden. Dit jaar ging een theatervoorstelling “Kaspar Hauser, een sterrenkind” op reis door Duitsland.

Standbeeld Kaspar Hauser in Ansbach

Het onbekende fascineert maar maakt ook angstig

Kaspar is symbool geworden voor het ongekende, dat ongewild ons leven binnendringt. Het maakt ons nieuwsgierig en we willen zo graag een ontknoping, hapklaar, voorgeschoteld krijgen. Als dat bord er niet komt kan het leiden tot onzekerheid, angst en allerlei complotverhalen. Het is inderdaad van alle tijden.

Onzekerheid overstijgen

Dat Kaspar Hauser, op 21-jarige leeftijd vermoord werd, nadat hij wellicht lange tijd verwaarloosd werd door zijn opvoeders, is in onze ogen misschien weerzinwekkend, en leidt zelfs tot grote emoties, maar de angst voor de vreemde ander is helaas des mensen. Mensen vergeten dat ze geprogrammeerd zijn om onzekerheden en bedreigingen desnoods te vernietigen, uit zelfbehoud. Alle civilisatiepogingen ten spijt zien we dat de mensheid, in moeilijke omstandigheden, hervalt in dat oude patroon. Keer op keer.

Zelfs de zwakste moet er aan geloven

Kaspar Hauser vormde geen bedreiging voor de samenleving. Hij studeerde, leerde de taal, werkte en schreef. Met zijn geschiedenis als verstotene kon hij een tijdlang rekenen op erbarmen en sympathie. Mensen uit heel Europa kwamen hem bezoeken, om hem te zien en aan te raken. Maar na verloop van tijd bleek het mysterie zo groot dat sommigen een bedreiging zagen in zijn verschijning. Of het daarom is dat hij vermoord werd zullen we nooit weten, maar dat zijn onbekende afkomst leidde tot irritaties en complotdenken is gedocumenteerd. De vraag blijft: “Hoe komt het toch dat we zelfs de zwaksten desnoods uit de weg ruimen? En om welke redenen doen we dit?”

De mens wil zich identificeren

Dat we het moeilijk hebben met de vreemde ander , of met zij die anders denken of zijn als wijzelf, weten we. Dit komt vooral omdat onszelf steeds proberen te identificeren met die ander, om ons terug veilig te voelen. Als dat niet lukt kunnen we ons bedreigd voelen en angstig worden. Dat legt een diepere laag bloot. Maar ook die kennen we. En we dachten dat daar een oplossing voor bestaat. Helaas.

Dat kennis en opvoeding er niet lijken in te slagen om over onze schaduwkanten heen te stappen is een feit. We blijven zeer vatbaar voor alles wat onze context onzeker maakt en ons bedreigend lijkt. Om die onzekerheden aan te kunnen is er de wetenschap, is er de kennis, zijn er de feiten. Maar die zijn – vanuit het verleden bekeken, tot op vandaag – niet genoeg om ons tot redelijkheid te brengen. Want waarom zouden we anderen de dood injagen, tot de zwaksten toe?

Verhalen en verbindingen

Als we eerlijk zijn met onszelf weten we dat er – naast kennis en wetenschap – meer nodig is. Een gemeenschappelijk verhaal of narratief dat ons verbindt en bevrijdt maakt onze onrustige ziel steviger. Kennis, wetenschap en verhalen kunnen ons verbinden om niet over te gaan tot de exclusie van de vreemde ander, en zelfs de destructie van die éne mens of een groep. En dan nog moeten we bescheiden blijven. Zelfs deze elementen opgeteld voorkomen niet altijd dat de stoppen doorslaan.

Nizar Ali Badr

In onze samenleving

We zijn allang op zoek naar verhalen die ons kunnen verbinden. Zo weten velen zich geïnspireerd door “De kleine prins” van schrijver en piloot Antoine de Saint-Exupéry.

Maar er ontbreekt een common sense. Er ligt werk op de plank voor wijze vrouwen en mannen om deze bestaande verhalen te bundelen. Het is geen pleidooi voor een canon op basis van een territorium maar een canon die ons over de grenzen heen verbindt, als een vorm van metaforische context waar we het in grote lijnen over eens zijn. Bijvoorbeeld: dat je mensen niet dood, om maar één iets te noemen. Zijn we het daar over eens?

Terug naar Kaspar Hauser

Uiteraard is en blijft zijn verhaal ons uitdagen. Hij is één van de velen die, ongevraagd en ongewild, symbool staat voor het grote vraagstuk van onze tijd: “hoe slagen we erin onszelf te overstijgen in deze snel veranderende tijd, waarbij we ons onveilig en bedreigd voelen door de vreemde ander. Doen we dit door de ander uit te sluiten of te vernietigen? Of vinden we nieuwe, gemeenschappelijke grond, op basis van wetenschap en verhalen, die ons verbinden en bevrijden?”

Thomas Holvoet

Foto voorpagina: David Manuli / The legend of Kaspar Hauser